Tiɣri deg wamud n «Lxezrat Ifudden» n uzlawi Tufiq ASEKKUR


Deg umezwaru nzemmar ad nini aqqa taqessist tarifit deg wass a teṭṭef  abrid n tira s tefras s tmirayt. Waxxa ntaf izlawiyen mkul ijj d tabridt i iḍeffaṛ, zzaysen yenni iṭṭfen ca n tebridin d timaynutin, zzaysen ԑawed yenni i iqqimen di tebridt n unɣay adefran s uxarres deg yisental i iqqnen ɣar tlelli d tudart d tayri d ufgan... 

Zeg yizlawiyen a ad nessij xef yijj n uzlawi s ijj n umegrad niɣ s ict n tadeft, azlawi a d Tufiq ASEKKUR d wamud nnes ‘Lxezrat Iffuden’. 

‘Lxezrat Iffuden’ netta d ijj n wamud yura t umaru Tufiq ASEKKUR, igga as tawlaft n mass Ɛali BUSETTATI, ma aɣamus nnes tegg it Taziri diseigner, tbed xef usufeɣ nnes tamesmunt n ayt Sԑid i tdelsa d tyumi .  

‘Lxezrat Iffuden’ d azwel n wamud, nzemmar a t nebḍa xef sin n yiɣezdisa, amzwaru d : lxezrat, i nzemmar ad tt nessefsi deg umawal s min d yusin, lxezrat, ixezzer, xzer. Taguri tiss snat nettat d ‘Iffuden’ tas d deg umawal s tebridt a: iffuden, i iffuden, iffud, tfadi, tfad, i ittwennan xef uzuyet n ca! 

Adelis a dayes 25 n tqessisin zzaysent: tayri, yemma, ayujil …. Tettwag as taẓṛigt tamezwarut deg 2019, ntaf it yus id di 124 n tfertin, tamessizwart nnes ibed xafes uselmad n tutlayt Tamazight mass Ɛebdelԑaziz ƐEDDA.  

Udem n wamud icna s waṭṭaṣ  iklu s uzeyza am lebḥeṛ dayes drust n tuccemlelt, sennej ntaf azwel yura s usekkil Alatini iklu s ucemlal, deg wammas ntemsagar aked yict n tewlaft txezzar d ɣar umeɣri, d lxezrat n unaruz, n laggʷaj, n tiwecca i yiẓiḍen. S ijj n unamek nneɣni axminni texs tewlaft ad aneɣ tini aqqa dinni ijj n tiwecca d aṣebḥan netraja ɣares. Mummu n tewlaft a iccur s tmitar d isekkilen n Tmaziɣt mala narra asent tayynit aṭṭaṣ ntemsagar di jaj nnes aked yict n tguri tulleɣ aṭṭaṣ deg unamek nnes d tindi, ɣares taguri a d tilelli i nelluẓ neccin ayt n Umaziɣ, di wadday n wudem ntemsagar aked yisem n uzlawi i  yuran amud: Tufiq ASEKKUR . 

da ad nemmuti zeg usiwel xef wudem ɣar usiwel xef uԑrur n udelis i di illa isem n uzlawi d taqbilt mani i illul d useggʷas n tlalit nnes d cwayt n yineɣmisen i iqqnen ɣar tudart nnes .  

zegga nessiwel xef wudem d uԑrur n udelis ad nessenta tadafet nneɣ xef 
umaru .  

Azlawi Tufiq ASEKKUR netta d mmemis n teqbilt n ayt Sԑid, Ddcar n Yiɣzar n Ulili, iṭṭef abrid n ca zi lwacun nnes i tuɣa ittwassnen deg yiyyar n usefru am uzlawi: Muhammed ASEKKUR d Ɛali ASEKKUR i war iwwiḍen ad ssufɣen amud nnsen. 

Azlawi Tufiq ASEKKUR ilul deg useggʷas n 1983, tiɣri nnes n uselmed amenzu iɣr itt di tinmel n Dar Lkabdani, zi sseni iԑda ɣar usinan n uzɣenɣan manis iksi tabakalurit nnes, am netta am waṭṭaṣ n yimeḥḍaṛen i iksin turgat n tbakalurit iḍfaṛ abrid n uselmed asdawan di tsaddawit n Muhammed Amezwaru Wejda tabridt n tɣuriwin tizerfanin i di igga turgat nnes, awarn as igga ԑawed ict n turgat nniḍen di tɣuriwin timaziɣin.

Deg yiyyar n min di iswura ntaf it d amestan deg unegmam n yimestanen n Naḍuṛ d Driwec d Lḥusima, aked umeggaru a idwel d amɣar n tmusmunt n imestanen iḥudriyen n Naḍuṛ d Driwec.  

Mamec ittwassen uzlawi a s ucrac nnes s tqessisin di waṭṭaṣ n yimuniten d tmeɣriwin i tuɣa i ittegg umussu Amaziɣ di Arrif n wammas d umussu adelsan Amaziɣ di tseddawiyin n Wejda d Selwan. 

Tufiq am netta am waṭṭaṣ n yizlawiyen Imaziɣen i iksin amnus d lhem n tmurt nneɣ, ismun aneɣ d xemsa u 3icrin n tqessisin di udelis n ‘Lxezrat Iffuden’ xma ad issufeɣ ixarrisen i izedɣen iman nnes. maca asufeɣ n umnus d lhem a i neqqar igga tizemmar nnes xma ad t id issufeɣ s tayri d tmexsa .  

Zi teɣri nneɣ i wamud n “Lxezrat Iffuden” ntaf belli azlawi issiwel xef waṭṭaṣ n yisental di 25 n tqessisin i igga, s uya deg uɣezdis a ad nesscen isental a. 

D amezwaru ntaf azlawi issiwl aneɣ xef usentel n Tmurt, igga xafes 5 n tqessisin (Tamurt immenzen, Min d akum igga Arrif, Taycit, Mezri, Lalla tamurt inu). asentel n Ufgan nufa 3 n tqessisin i iksin izwilen n (Arrem d Izem nneɣ, Afellaḥ d umeḥḍaṛ, Ayujil). Deg uɣezdis nneɣni azlawi isiwel ula xef tutlayt niɣ Tmaziɣt s umata deg yict n tqessist n (Tarezf d zeg yiḍennaḍ). Ula d tudart yuc as tasɣart nnes di 2 n tqessisin (Taɣuyyit, Timessi tasemmaḍt). Ntaf ԑawed asentel n Tayri umi yuca tasɣart d tameqqrant s 12 n tqessisin (Asfarnen ixeyyqen, Ɣennej ayi d aɣennij, A tin dayi inɣin, Tawacit ineqqen, Lxezrat iffuden, Tayri, Turja, Layas, Xseɣ ad am iniɣ, Tiwalin, Tafsut n tayri, Necc d ccem), ɣar umeggar ntaf sin n yisental amezwaru n Tyemmat s ict n tqessist (Yemma) d usentel n umezruy s ict n tqessist (1984). 

S ujbad nneɣ i yisental n wamud a ntaf belli tasɣart tameqqrant iks itt usentel n Tayri, manaya id aneɣ ɣa ijjen ad narr tayynit belli amud a id yusin s adu uzwel n Lxezrat Iffuden i illan d taqessist teksi asentel n tayri, zi manaya nzemmar ad nini belli amud a d ijj n wamud ittwenna xef wenni t yuran, ittexs tayri ittari xma ad tili tayri. 

Mala nedwel ɣar wamud  ntaf deg umezwaru issenta s tqessist xef Arrif (min d akum igga Arrif), manaya ittwenna belli azlawi izedɣ it Arrif d tayri n Arrif.  

ɣa umeggar ad tafem di tracca a asiḍen n yisental n tqessisin n wamud: 


Deg yiyyar n tewlafin tisefranin, ntaf belli azlawi isseqdec tangalt s ict n tesɣart d tameqqrant, s uya deg uswir a ittif ad nini belli asefru deg umeggaru a imṣebḍa xef wenni aqbur, minzi tiwlafin tisefranin id ittasen s useqdec n tengalt war d as tarran tayynit izlawiyen, minzi amṣafaḍ nnsen xef unaw a n tira ittejja limart xef waṭṭaṣ n yiyyaren n tsekla am usuɣel minzi amesuɣel ittayem d aṭṭaṣ zi tira n yizlawiyen s uya mala war telli d ijj n uɣezdis ad xafes isenned uzlawi ula d imesuɣlen d imariren n ungal d tenfust ad afen amxumbel d ameqqran, minzi amen lebda tasekla tamaziɣt tisi nnes d izlan u tutlayt tamaziɣt d tutlayt n yizlan amen inna mass Ḥasan BANƐAQIYA deg wawal nnes. S uya s tiɣri nneɣ i wamud a ntaf belli azlawi igga tizemmar d timeqqranin xma ad aneɣ d yuc aṭṭaṣ n tewlafin i tuɣa neffud neccin imeɣriten. Deg uɣezdis a ad nuc ca n yimedyaten: 

Amedya 1:

‘tessun tayri 
Ddaren timessi 
Teffẓen leԑwin 
Tetten aseɣdi(1)’ 

Amedya 2: 

‘Mani teggid taziri? 
Tugi ad ttiyar?
Tedwel d tallest, Xef
Wul nneɣ, tefsar(2)

Amedya 3: 

“Darrԑeɣ i leԑwin, 
Inna ayi war dayi tḥada, 
Swiẓḍeɣ ɣar laxart, Tenna ayi war tmarra(3)” 

Amedya 4: 

“Tefsar d xef wul inu, Am tallest d useynu, Tarezf d ɣari zic, 
S tmendilt d wendu(4)” 

Zeg yimedyaten id nenna d waṭṭaṣ am yina ntaf belli azlawi lebda deg useqdec nnes i tengalt ismuna akides ula d iwenniten inemgalen ‘leԑwinn i ittwennan xef tudart d laxart, tallest i iqqnen ɣar tmeddit d zic d wendu i iqqnen ɣar tuffut: amedya wiss 3 d 4) amenni ula d iseqsiten (amedya wiss 1) ntaf azlawi ittseqsa deg waṭṭaṣ n yizlan, s uya iman belli irezzu timrarutin, danita ittejja ameɣri akides yarzu xef temrarutin n yiseqsan id t izedɣen. 

Deg uɣezdis nneɣni ntaf belli azlawi ittԑawad i ca n tguri niɣ d tawinest i waṭṭaṣ n twalatin axminni irezzu ad issarr tayynit i umeɣri i ca n txurrist irezzu ad as tt yini am : 

Lalla tamurt inu,
Jjin cemm d tayujilt
Nuḥel nurja,
Nuḥel nurja(5),  

Ntaf deg umedya a iԑawed i sin n twalatin i twinest n ‘nuḥel nraja’ danita ttmana d twacit n ixeḍlen jar layas n wass a d unaruz n tiwecca, amenni ula d ‘lalla tamurt inu’ iԑawd as sin n twalatin di tqessist a.

Aԑawed di tqessisin ntaf it ɣares waṭṭaṣ n yizlawiyen am Naԑima Farisi deg wamud nnes “laɣa ayi d” tatiknikt a tettwassen zzayes aṭṭaṣ, minzi trezzu a ad twenna xef yict n twacit taca zzayes tarezzu ad tejj ameɣri akides iddar twacit nni. S uya amenni ula d azlawi Asekkur isqeddac itt amen di tqessist n “Lalla tamurt inu” xma ad isfaq ameɣri xef yict n tidet teddart it tmurt nnes.

Amud n Lxezrat iffuden d tidet, d arenni d amaynu deg yiyyar n tqessist di tsekla n Arrif, izemmar ad iṛẓem tiwwura xef waṭṭaṣ n yiseqsan d imaynuten i iffud iyyar n usefru di Arrif d uzlawi Arifi, zeg yiseqsan, min ixessen i uzlawi xma ad imud taqessist nnes s mammec ixes ad tili taqessist? Ma izemmar ad yili ɣar uzlawi ijj n uxarres nnes weḥdes ad yili d tafrist n tqessisin nnes a xafes issiwel? Ma taqessist nettat d anya n Lalla buya niɣ d ca n lḥajet nneɣni? Ma taqessist d tameɣrut?

Aṭṭaṣ n yiseqsan sqarquben d xef tewwurt n usefru di Arrif ixes ad xafsen naṛẓem xma ten d nesnewju ɣar uxarres nneɣ aseklan Arifi Amaziɣ.

Ɣar umeggar n teɣri nneɣ i wamud n “Lxezrat iffuden” ntaf belli Azlawi Tufiq ASEKKUR d ict n tebridt n tira tarwes tira n tezlawit Naԑima FARISI d uzlawi Karim KENNUF, tifras n tira nnsen jebbdent ɣar tira tarumansit, zi manaya nzemmar ad nessiwel xef ijj n umussu d aseklan deg usefru Arifi temsagaren dayes bla ma ad xafes msermasen, maca neccin irezzun di tsekla Tarifit d wa d amnus nneɣ ad ten nessemsagar xma ad nazzel aked wakud ad nesman tefras n tsekla nneɣ Tarifit.

---------------
1- Tufiq ASEKKUR, Lxezrat iffuden, tifsarin n tmesmunt n ayt Sԑid i tyumi d tdelsa, P :02 
2- Ibid, P : 04.
3- Ibid, P : 11.
4- Ibid, P : 41.
5- Ibid, P : 47.