Taɣuni n yinawen n tsekla tamaziɣt s tsekla n wawal


Tessen tasekla tamaziɣt di arrif ict n tnukra d tameqqṛant, awarni i tilit n «jamεiyat linṭilaqa ttaqafiya» mani sentant imaruten ad arin ad ggen tizemmar ad fɣen zi tsekla yetɣiman d awal. Mamec nessen maṛṛa yizlan d bettu n tsekla nneɣ, yetɣima aseqsi ittarran  ixef nnes, ma d ttidet tasekla tamaziɣt tamaynut teffeɣ zi wawal?.

Di tmezgunt n muḥemmed buzeggu «waf» nettaf tira nnes arbunt aṭṭaṣ n tcuni d tnixt n yizlan iqbuṛen s umedya tasna 25:

«… temmenzed am tixsi. ssiɣen cemm am tmessi. Wenni i cemm isɣin, ixwa am aṛṛabuẓ ad ittṣuḍ, ad ixessi. Babam am wenni yucaren, ad ixessi, ad ixessi… xmi i ɣar iqḍa, am wudfel, ɣar tmessi i daym issiɣ i ɣar ifsi. necc d cemm war d aneɣ iqqim min ɣar neksi..».

Da tman a tazyudi n yizlan nettaf tnixt n «lla yara lla yara lla yara lla buya», tameɣrut d ict n «si», nettaf alluz n isekkilen (m, x, s, ɣ…), waxxa d asentel  ixef issawal da buzeggu ittar aneɣ ɣar uɣennij n ithran «yuc icemm babam».

Ura di tinfas n saεid belɣerbi «aṣwaḍ yebbuyebḥen» nettaf it εad war yeffiɣ zzi lqaleb n yizlan, deg yict n tenfust s wezwel «waf», tasna 25 yura:

«aṛṛuḍ inu d icuḍaḍ n txanciwin yeqqaṛṣen, d ikettanen immenḍaṛen di tzubayin nsen. nitni yaṛḍen reḥrar yareḍben, necc seṛḍen ayi ixarṭiṭen d isiyḍaḍ xafsen iceṭṭen, arrin ayi am umattar i yeswaẓẓaḍen s ifassen yarezzu x ireqwaz n midden…».

Tanixt di tira n Saεid Belɣerbi d tanixt n yizlan waxxa d tameɣrut d ict n «n», dayes ura alluz n isekkilen (ṛ, x, m, n, s …).

Tasekla tamziɣt εad war teffiɣ zi wawal mana a ittmanen waxxa deg usefru, nettaf isental ixef ssawalen d isental n yizlan war llin ca d imaynuten am cnaw taqessist n wezrawi Najib Zuhri di tqessist nnes «taziri» yeqqar:
       
Sseqsiɣ cemm a taziri war tarrid aseqsi
Sseqsiɣ cemm xef tayri zeg wul inu d timessi
Tedwer d timessi tugi ad ad ayi texsi
Tar ayi am ugarru yefsi ak wussan itaḥ ixessi.

Azrawi di tqessist a war yeffiɣ ca xef tnixt n yizlan, nzemmar ad nini yina d yizlan zeg yizlan yeqbuṛen waxxa yessidef ict n tguriwt d tamaynut (tayri) tɣima taziri zi isental ixef d iwin izlan yewdan iqdimen s umedya:

Mami leεziz inu am cnaw taziri
Ijj n umuṛ ad tenqar ijj n umuṛ ad teɣri.

Mamec izlan zedɣen qeε inawen n tsekla nzemmar ad nini ura inawen a zedɣen izlan zedɣen asefru.

Tamezgunt dayes aṭṭaṣ n wudmawen ijj n ittarra xef wenneɣni dayes ageddaz (ljumhur ) waxxa  deg yizlan iqburen nettaf aṭṭas n imedyaten mani ttilin remεani ttili tazwart s umedya izran a:

Arwaḥ allif arwaḥ ttesriḥ d aqarefḍan
Ad neεjen di rebḥar aman ad nnewdan

Tarra xafes tenna as :

Teqqim am d a arqiyya iqqim am d areḥḥal
Ttesriḥ d uṛu s wuṛuten acmen aqarefḍan

Nettaf da kṛaḍ n wedmawen: arqiyya, areḥḥal d tenni i xafes yarrin, dayes tanfust (arqiyya ttexs areḥḥal texs ad kides thajar maca war ɣares ca tizemmar). ɣarneɣ udmawen, ɣarneɣ tanfust, ɣarneɣ ageddaz (ljumhur) s uya ad nini ta d tamezgunt.

War yelli amezgun waha yudfen deg yizlan waxxa d tanfust tudef mana a ɣa nexzar di tqessist n najib zzuhri deg wammud nnes «afriwen n usegʷas» taqessist n «muḥemmed εebdkrim lxeṭṭabi»:

Muḥemmed εebdkrim lxeṭṭabi id as qqaren
Izdeɣ temsaman d ḍhaṛ n ubarran
Iqḍa xef iṛumeyyen deg yeɣzar ameqṛan.

Di tqessist a azrawi ittεawad aneɣ ict n tenfust n umezuy itεawad aneɣ min yemsaren. ɣarneɣ wudem (εebdkrim lxeṭṭabi), ɣarneɣ timesrayin (iqḍa xed iṛumeyyen…) ɣarneɣ ansa (temsaman, yeɣzar ameqran). s uya nzemmar ad nini azrawi iεawd aneɣ tanfust s yezran.

Zi min d nessars maṛṛa ittman aneɣ εad war newwiḍ ad neffeɣ zi tsekla n wawal. Tasekla tamaziɣt di arrif teska (tebna) xef yizran war nzemmar ad ten nebḍa. Tamezgunt d izran, izran d tamezgunt, tinfas d izran, izran d tinfas.