
Taẓuri d amnus (1) ?
Din ijjen uwettas(2) zi tẓuri(3), taẓuri n tidet, maci tteggen-tet iwdan ḥuma ad zzag-s d-awin tinɛacin, waxxa wenni yettɣima d lḥeqq wer nzemmer ad asen-immekkes. Maca tteggen-tet iwdan umi neqqar neccin «inaẓuren» ḥuma ad jjen ijjen limart deg umezruy.
Sewlfem(4) akidi cḥal n iwdan tuɣa iddren? aberru n yewdan i yemmuten, nnuryen, maca cḥal zzag-sen n yewdan i nessen? nessen drus, lux mayen ɣer-i d-ittbanen deg walli, ismawen n igelliden, inezbayen(5), inaẓuren, ibuhaliyen, lefquyat, imazanen(6)…
Iwdan i yeggin ca n lḥajet, yenn yejjin limart, waxxa tili mmuten, maca mayen ggin ixeddem xef yisem-nnsen. Lexdayem-a din awern-asent ict tiggwdi, tiggwdi belli bnadem ad d-yas ijen wass ad ittwattu, amexmi ɛemmers wer yelli, amexmi ɛemmers wer d-yekki x ddenya, manaya isfaqqa-d di tidet ijjen wemnus. Qa d amnus-a wanita s iman-t nnes ig itteggen mezri ḥuma ad tettwagg tibbuhlya di tẓuri. Bnadem irezzu x tcuni di tẓuri, ittegg-itt, ixeddem-itt, ittfabrika-tt.
Taẓuri d tibbuhlya ?
Xminni i nettbeqqec di terkyulujit n ixarrisen, s tebridt-nni ig yegga Fuku, nzemmer ad nẓemm wahli d waṭṭas n wudmawen n tibbuhliya, maca din ijjen ddab i zi ittwassnen zzag-s imxarrsen d ifilusufen d imedyazen, tibbuhlya-nni i nettqasa x yiles-nneɣ xminni i neqqar i Nyitc ijjen udlis ameknaw «ammu i yessiwel Zaradict», niɣ d tenn i daneɣ-d-itasen ɣer leɛqel xminni nḍeffar afilu adrami n Zurba, deg wungal i yura Nikuz Kazantzakis.
Tzemmer tibbuhlya ad tili d ixarrisen mquddan, msettafen; xef umaḍal, inarkiyen, isuryaliyen… Minzi ca n twalatin, abuhali, yettwala amaḍal zi teɣmert nniḍen, zeg ict teɣmert wer tt-twilin lɣaci. Tettili d wudem nniḍen n tidet, n weɣzan(7).
Tanya, tibbuhlya treẓẓem tiwwura nniḍen, tettjja-aneɣ ad nxarres di min di ɛemmers wer nenwi ad di-s nxarres qbel, axminni tettkkes-aneɣ afrag x tebridin d timaynutin, tettkkes-aneɣ aɛebbuz x wul, x tekli, tettejja ijjen lefsaset d tlelli deg ujenna n tira, n usenflul s umata.
Zi tmeslayin ig ittejjan aɛebbuz deg wul, xminni ca n “ubuhali” ittegg/ittedder tibbuhlya-nnes maca wer izemmer ad tt-issiweḍ, mayenzi afgan yella ḥma ad ismutti tamussni-nnes, tibbuhlya ula d nettat d ijjen wudem zi tmussni. Manaya ittejja-aneɣ ad nmeggen(8) mliḥ deg uzwel n Caca Muḥemmed «Tibbuhlya i wer iwiḍen ɛad».
Tira d tilellufubiya
«Tilelli di tira, gg-itt niɣ jj-itt». Aṭṭas n imariten, xminni i d-ttasen ad arin, teggen ifragen x ustilu-nnsen, ḥeṭṭan ixf-nnsen s ixf-nnsen, tiggwda zi ca, d nettat ig yersin, tersa x tnefsit n umara.
S tidet, iles ɣer-s ijjen tnezmart(9), ɣer-s jjehd, tzemmer ad teɣleb, s uyenni wenni ig itteggwen tira, ittmɛarra, ittemkabar.. aked ixef-nnes, mayenzi leɛdu n umara, d ixef-nnes. Tanezmart n yiles, tkerref tilelli n tira.
Xseɣ ad iniɣ s jjehd n yiles, xminni i d-yettas ijjen ad yari s Teɛrabt “jines, nikaḥ” maca wer izemmer ad yari “taqqut”, din iwalen, nettaf x-asen ifragen, ula ktar xminni ttilin iwalen-nni qqnen ɣer ijjen yiles i nsxeddam deg wawal-nneɣ alebdan.
Ass-a, ɛad itteqsiḥ x-aneɣ ad nari s tlelli, amara waxxa yeffeɣ tammurt mani yedder iceddan n tsertit, iceddan n ddin d taqqut. Maca waxxa amenni irebbu akid-s leḥbes-nnes x weɛrur, xminni ittari, ireẓẓem leḥbes-nnes uca yettari-d zzag-s, aḍṛis(10) ittili yezhem, d akubarḍi.
Zeg weḍris n “Aɣrum yeḥfan” n Muḥemmed Cukri, amara wer d-yeksi asafu n tlelli, neẓṛa mamec adabu(11) yugi ad yejj ungal n Cukri ad immenz, maca tuɣa yettmenza s wufur(12), neẓra mamec iɣennijen n Lwalid Mimun tuɣa ttmuttuyen seg ufus ɣer wenniḍen, waxxa tiṭṭ n udabu temmers x iɣennijen-nnes. Minzi iwdan ffuden tilelli, maca tteggwden-tt.
Aseqsi n “arrimet” di tira ɛad yexxumbel, minzi izalen(13) n ddin, d tiggwda-nneɣ zi Rebbi, zeg ugellid, zi leḥbes.. tkerref lexyal-nneɣ, ittɛeqqab d ameẓluḍ. Ma amara yettari x arrimet s mamec i das-ixess ad yegg? Kamasutra n taqqut, tiqemmumin, adarreɛ, tuɛɛeryent, Rebbi, tiṣuratin d ugellid … iwalen-a udrusen deg umawal n yiḍrisen-nneɣ.
Ssawaleɣ xef “Tilellifubiya” niɣ tiggwdi zi tlelli, mayenzi abrid ɣer tlelli, maci ɣir d awalen, niɣ ɣir d ijjen tɣawsa i ntetter zeg udabu, maca d ijjen tmeslayt neccin wer tt-nettegg. Awal i wer nsxeddim, ittnejla, ittweḍḍara.
Caca, d ijjen yessen mliḥ manaya, ɛinni tira-nnes ttunuḍent x usum-a wa, “rreẓ ṭṭabu ad tettali tfukt”, tuɣa yessen ila ṭṭabu aqqet din, maca yeggwej ad yili d ṭṭabu, d tiggwda, d Lfubiya. Amutti ɣer tlelli di tira isrusa-d ijjen useqsi iqqen ɣer udyaliktik jar tastitikt n tira d tlelli. S sin ttraḥen am wakniwen, d sin n wudmawen n yijjen wudrim.
Deg umawal n Tmaziɣt nzemmer ad naf sin n wawalen; “Tilelli” d “taderfit”, neccin wer daneɣ-txess bu tlelli, maca txess-aneɣ “taderfit”, “taderfit” txes ad tini anufsel zi tsumɣa… ixess-aneɣ ad nennufsel zi tiggwda ɛad i ɣa negg tilelli.
Abuhali netta wer ittessen ibuda niɣ d igmiren, wer itteggwed zeg ixarrisen-nnes, issawal x kulci, wer das-yecqi la amun(14), la adabu, la Rebbi, ɣer-s netta, axmi llan axmi wer llin. Xminni yessawal, isrusa-d x yiles-nnes mayen yellan deg wul-nnes. Amara abuhali d wa netta, wer ittegg ca n wegmir jar wul d tira-nnes.
Ma aqqel-aneɣ di ca n tuṣkiwt(15) ?
Merra udmawen n tsekla tamezwarut tuɣa tetteder deg ijjen tuṣkiwet, ɣer Icelḥiyen ɣer-sen mayen umi nettsemma “talalayt”, imezdyazen-nnsen qqaren asefru s ijjen lmizan iqess, di ca n imukan deg yizli-nnsen, ixess-asen uɣil ad inin ca n isekkilen s ixf-nnsen, aya, tteggent zi ɣer-sen waha, bla ma ad t-lemden, minzi izdeɣ di tadunefrayt-nnsen(16).
Merra tidelsiwin, tiɣermiwin, ɣer-sen amenni, ijjen unagraw ḍeffarent, ttxarrsen dag-s, ɣir amenɛad, akked imussuten iseklanen imaynuten i yemser unufsel seg unegraw-nni s cwayt-cwayt.
Di Lqern yeɛdun, di ca n tsekliwin, nettaf ila amussu n tlelli n usefru zeg unegraw yebda-d ɣir amenɛad, xminni nettxarres deg waɛraben, ittas-d ɣer lbal Nazik Lmalayka d Bader Cakir Siyyab, Iturkiyen nettaf Nizmet Ḥakim, Iraniyen din Aḥmed Camlu.
Min ixes ad yini amedyaz ad ifekker zi ɣer berra i unegraw? S tidet din aɣezdis amezwaru n manaya, xminni tira ttnufsulent, wer din bu ittili bu umezzuɣ i yettslan i usefru, maca din tiṭṭawin i yeqqarent aḍris, qqazent di lmeɛna n wawal, ttẓemmant-id inumak-nnes d laggwaj n mkul awal di lkusmus. Ittemsar ula wallaf jer Tmuzikt d usefru, aterras wer yeqqim ad d-yekksi allun ḥma ad iɣennej izlan, maca ad kid-s d-yeksi alli-nnes ad iɣreqq deg imaḍalnen i d-txelleq mkul taqessist. Din ula d wudem nniḍen n manawya, d ufuɣ n umara ula zi jjehd n tnezmart, zi jjehd n ddin d jjehd n wamun, ad ifekker uca ad yari. S ijjen wawal nniḍen, ad nẓemm merra mayen nenna, amutti zeg yizlan ɣer tqessist, zi tmiwent(17) ɣer tira, netta; d ammutti zi tadunefrayt ɣer tefrayt(18).
Tmaziɣt d tira
Merra nessen ila Tmaziɣt ass-a tẓekkwa ijjen wakud n jar ujar, mayenzi tettwaqqen ɣer tmiwent d wawal, merra mayen ggin Imaziɣen d asenflul, yettwatu, yettwasfeḍ zi twengimt. Luxa, ɛlaḥal, aqqel-aneɣ yallah mamec nbenna agla-nnes zi beddu. Neccin mamec nesrusa iẓra i ddsas n tsekla. Aẓekku n Tmaziɣt ɣer tira, yus-d aked uɣezdis n uẓekku-nnes ɣer unufsel zi telɣiwin tizaykutin n usefru. Qa din ijjen wemxumbel zzat-neɣ, itɛin wer das-ntterri taynit aṭṭas; aẓekku ɣer umaḍal n tira, ittxissa-as lebni n tenfalitin(19), min xef ɣa nɛemmed.
Man amedyaz i ɣer-neɣ?
Imedyazen d tiserkam(20), xseɣ ad iniɣ s manaya ila mkul amedyaz, ixess ad yili imsebḍa s mamek i d-yegma, s mamek ittqasa amaḍal d tmeslayin, aya yexs ad yini ɛawed ila wer din bu ca n umedyaz yerwes di wenniḍen. Kul amedyaz d tweggidt-nnes(21), kul amedyaz d yidles-nnes, kul amedyaz d lxezrat-nnes, manawya ad daneɣ-yawi ad nefhem ila kul amedyaz d mamek ibenna tinfalitin-nnes di tira d kul ijjen d mamek itteqqen jar tmeslayin, asɣun i zi tent-itteqqen, ixess ad yili yecna, yesbeḥ, nettaca s uberqiqqeḍ, s ustihri, s tcarraw…
Adunis yessawal x tanga tumast(22), ittsemma tira-nni ɣa yejjent amaḍal d amxumbel, irenni iqqar ila wer nzemmer ad nbedd x takayin waha d tsewlaft(23), uɣil ad tili ict tenga d tumast, umi ixess tarezzut d usilleɣ, aya wer ittḍeṛṛi asefru di walu. Din lexdayem ttwabnant x irezzuten, ma usefru n Izra Pawnd i yeggin ijjen uqlab d ameqqran deg usefru Amirikan, awern-as asefru amaḍlan, netta yebna x tɣuriwin d usmuqqel d usegru n tmeslayin d umsettaf-nnsent.
Mala ass-a nemseqsa: man amaḍal i ɣer-s ɣer usefru Amaziɣ? Man amaḍal i yeksi jar ibeḥrar-nnes? Min ɛnan izalen(24) i yecnin i yellan deg umaḍal-a? Min teɛna tɣuni-nnes aked uwenniḍen d imxumbal-nnes?, necc ttwaliɣ ila zeg uɣezdis-a ɛad ɣer-neɣ ijjen ẓẓleḍ d ameqqran deg imeḍlanen imessefruten i yeqqnen ɣer tweggidt n umedyaz, din ijjen ẓẓleḍ, din ict tdersi, ixess-aneɣ ad tt-nini, nettari asefru ḥma ad nerr ifeẓ i tira.
Tamekfit(25) maci d kulci di tira, ha din Imaziɣen ass-a ɣer-sen tamekfit, maca mani nzemmer ad zzag-s naweḍ malla amedyaz netta wer yebni ixf-nnes, lebni n yixf, d ijjen tsekkirt teqseḥ, dag-s tamara. D amezwaru, ɣer-neɣ amxumbel aked yiles, minzi maci d neccin i yettarin d Tmaziɣt, maca d Tmaziɣt i daneɣ-ittarin. Amedyaz, ixess-as ad yebna tagelda n yiles i yixf-nnes. Tina d tibridin, xseɣ ad tent-reẓmeɣ, tabridt n umutti zi “cḥal” nura ɣer “mamek” nura, tabridt n unurẓem-nneɣ x yiles, d ufares i nzemmer ad dag-s negg.
----------------------------
1- Angoisse
2- Objectif
3- L’art
4- Imaginez-vous
5- Les résistants
6- Les prophètes
7- Raison
8- Ad nxarres, ad nfekker.
9- Pouvoir
10- Le texte
11- L’Etat
12- En secret
13- Les valeurs
14- Société
15- La structure
16- L’inconscience
17- Oralité
18- Conscience
19- Des expressions
20- Classes
21- Sa personnalité
22- La matière essentielle
23- Imagination
24- Les valeurs
25- Le talent.



