
1- Adlis Amezwaru: la littérature
rifaine de la tradition orale à aujour'hui:
Zeg taẓaẓragt
"L'Harmattan", di "Paris", issufɣ d mass Ḥasan banḥkeia,
ijj n udlis d amaynu sadu izwl: "Tasekla tarifit zi tadfart tamiwant ar wassa". taẓrigt tamezzwarut 2019.
Adlis a d ict n tazrawt tanefrant, issawal ges umrazu x isentlen iqnen ɣar tsekla tamaziɣt di Arrif. Yuri t s tutlayt n tafransist, yusid
gi 245 n tudmiwin.
deg
udem n uɣemmus n udlis a nttaf sennej
isem n umaru, ajiɣ as izwl yura s isklan gdaren zewɣen, deg wammas tettwassars
ict n tawlaft ttesmala tamessiṣmeḍt n traxt (tiqedduḥin n ucal) ttwareqmen tt s
tiggaz.
sadu
nnes x uzelmaḍ isem n tarbiɛt imaruten n lmrruk ameqran, di yeffus isem n taẓaẓragt: "L'Harmattan".
deg
uɛrur n uɣemmus snnejj, nttaf izwl n udlis, sadu nnes ijj n uḍṛiṣ ittwaksi d zi
tamesezwarut deg uduf nnes asegzel n
isentlen n min xef issawal uḍṛiṣ a di iseqsan ig ittades.
Yusid
uḍṛiṣ a immewḍa ɣer sin ibṭṭuten, issenta s tamesizwarut d usizwar x usentl zi tsekla tabarbarit ɣar
tsekla tamaziɣt, ict n tsekla ur ges walu zi tabarbarit, d tasekla tamirayt ar
imal, isḍefṛ as d s ubeṭṭu amezwaru illan d awal d aẓṛyan x tsekla tamezyant/
ittwasemzyen.
Igga
ict n tadast i yejj n useqsi imɣar ig yessars: wac din tasekla tamaziɣt? isseḍfar
as d awal x umezruy d anaw d tsekla tamaziɣt, mani ibed ɣer tsekla tamaziɣt d
iseqsiten iferninen, d taḍfaṛt aked umezruy ittwasegden, d tasekla tamezyant
ittwasinfen, d rajjaɣ n tsekla deg
umezruy, talalit temrra n tsekla
tamaziɣt d ufran aseklan anemɣur d imal n inawen iseklanen.
Aweṭṭu
wiss sin d usnis sadu izwl: Iferḍiṣen d ca n iɣeẓdisen zi tifras n usefru/
tmedyazt t/arifi/t, issiwl umaru x usefru arif jar timektit d umezruy, d usefru
arifi , tirmit tutlayt, tamedyazt d inaw n uɣennij arifi, Lwalid Mimun s
umedya, ibed ɣar:
-
Anuɣ d inaw n ucennay/Azlawi;
-
Tanukra n uɣennij arifi;
-
Lwalid Mimun d uraɣi n tadrawt;
-
Anemnal n Lwalid Mimun;
-
Tammaṭṭaft n uɣennij atrar;
Ssenni
immuti ɣer wawal x uzgger n usenfel n iserḍalen
di tmedyazt tarifit, d zeg
umserwas ɣer tangalt deg usefru arifi, d tawuri d usnamek n izamulen deg usefru arifi, d umuddu d uzewagg azlawi di tadfart tarift, d tiẓilt
n usefru arifi n uskukkeḍ, d tinumak
“titnutadelsanit” n watay deg izlan,
d wamḥas/ asenqeḍ d tattuyt nnes
deg usefru arifi, ɣar uneggar issars d sin tissḍfṛtin. icten x
tsekla tarifit ittwarin s tmaziɣt, d icten nneḍni x ca n izwilen n
iɣennijen irifiyyen.
Adlis
a d ijj n usedwel d asatuṛ i yenni d tinni irazzun deg igar n tsekla tamaziɣt
di Arif, baba nnes igga aṭṭaṣ n trazzutin deg igar a, izgur yessufɣ d bezzaf n
idlisen d tizrawin twafsaren tt. ur izemmar ad igg umrazzu di tsekla tarifit s
tmaziɣt bla ma ad yedwel ɣar idlisen d trazzutin n umaru afernan mass Ḥasan. Alendad n waddur amassan n uḍṛiṣa nessids i t
id imeɣriten n tsekla d tadelsa n Arif.

2-
Adlis wiss sin: ”Tasekla tamaziɣt tutrart di lmerruk udmawen d timukrisin nnes”
“الأدب الأمازيغي المعاصر بالمغرب مظاهره
وقضاياه “
Deg useggʷas n 2015, issufɣ d amarzu di
asinag ageldan n tussna tamaziɣt Fuad Aẓeṛwalt, adlis nnes deg igar n ufran
anseklan, sadu n izwl: "tasekla tamaziɣt tutrart di lmeɣrib" s
tutlayt n tserɣint (taɛrabt), zi taẓaẓragt
“Almaɛarif aljadida” di Aṛbaṭ, afsar n usinag, asufeɣ d uḍfaṛ: ammas n usuɣel d uzemmem d ufsar d
umṣawaḍ, tasedit wiss: 53.
Deg
ixef n udem n uɣemmus n udlis a nttaf inigl n usinag, saddu nnes izwl n udlis
yara s iseklan gdaren, di tisi amaru n udlis.
Deg
uɛrur n uɣemmus, nttaf ijj n uḍṛiṣ d amezyan, yura s taɛrabt d tmaziɣt, issawal
ges umaru x min ittadfen di tsekla
tamaziɣt tutrart, d addur d tiɣuni i ɣares d tidwalin d isntlen nnes.
Awarni
n usezgur d usadef anmatay, nttaf deg udlis sin n ibeṭṭuten: amezwaru izwl nnes: "tasekla
tamaziɣt tamaynut di lmeɣrib, tgumi d inawen nnes, issiwel ges x mamek tusa
tlalit d tugamt n tsekla a, ssenni
immuti ɣer usneflul azlawi, udmawen n tumaynut, ibed ɣar sin n imuden:
"Tinu" d "Fitu", issiwel x inawen n walas, tullist
tamezyant d ungal, d tiran n umezgun, tisentitin tisnagarin, d wawal x tmezgunt
"Taslit n weẓṛu", immuti ɣer awal x tsekla tamaziɣt n uzazwag, d
uwezwez n sin tjemaḍin, d tirmit n timeskirt n " iẓewran" di Hulanda.
Deg
uweṭṭu wiss sin umi yegga izwl: "zi tmukrisin n tsekla tamaziɣt
tamaynut", issiwel x usneflul d tmagit, timezriwin d timegga deg usefru, d
uzizzl n tangmi tamiwant, ibed ɣar
ungal: "Ticri x tma n tsarrawt", d tamɣart d tsekla tamaynut, d
ungal n "iẓewṛan" d tamɣart tamesnekkart, d tagrawt n tullisin
ittwasnen s uzwl n" izerman n tadjest" d tanfust n tmeṭṭut ɛad ur yenfiriren, issiwel x umxumber n
usekkil ar wami ittwankeḍ usekkil n Tifinaɣ, isnegra umaru awal nnes x imal n tsekla tamaziɣt tamaynut.
Amaru
mass Fuad aẓeṛrwal zeg imrazzuten yucin taynit nnes ucuci deg igar n tsekla d
tadelsa tamaziɣt, ɣares aṭṭas n idlisen d tazrawin itwafsaren, adlis a nnes d
ijj n tasaɣult/ tadwalt i yenni d tinni irazzun deg igar n tsekla tamaziɣt di
arif, ixeṣ asen adyili ɣarsen/tt di tasedlist.

3-
Adlis wiss kṛaḍ “Abrid ɣer yezran” n Muḥamed Caca.
Zeg taẓaẓragt
“Stichting Izaouran”, deg useggʷas n 2000, issufɣ d umaru Muḥemed Caca, umi
nssitim afra x buḥbed/iman nnes, adlis nnes: "Abrid ɣer yezran", ig
illan d ṣurif d amezwaru deg igar n tira tufrant tansklant tamiwant.
S
uyenni, Caca war yemmut, ad yeqqim iddar s min igga d min d yejja timegga d
usneflul aseklan d idlisen imrayen, n issawalen awal nnes i ɣa nsel cwa zzayes
di min i dd yusin deg udlis nnes i nxes ad nssides imeɣran n tadelsa n Arif.
Deg
ixef n udem n uɣemmus n udlis "Abrid ɣer yezran", nttaf isem n umaru:
"CHACHA", saddu nnes izwl n udlis yara s iseklan zdaden, di tisi n udlis isem n timerselt "IZAOURAN
".
Deg
uɛrur n uɣemmus, nttaf ijj n uḍṛiṣ , yura s
tmaziɣt s usekkil alatin, issawal ges umaru x min iqnen ɣer izlan imenza/ iqdimen.
Adlis
a ges 255 n tudmiwin, igg i t d awardi i Mimunt n Selwan d Yamna lxemmariya d
Ccerif d Ccix Ɛellal, d Faṭima d Malika Nnḍuriya d Mimun Anqayṭi d Ceɛṭuf, d
Ɛebdlḥamid Ttemsamanḥi d Farid d Muḥemmed Nnaduri d Mudrus.
Issiwel
ges x izlan n tayri / lḥeb, d izlan isxerwaḍen d Beṭṭu wer yeḍbiɛen d kuntra i
ccekimet d leɣrubiyyet, d tnaɣit, infalal awal nnes x tḥajit n mali wah ya
mali.
Issenta
awal nnes deg udlis a s ruwɛaret minzi yuka deg ubrid n usiwel d tira x izlan illan d asentl n tarzuyt nnes, inna: "ur yelli mayen iweɛaren, anect lexmi ɣa yekkar bnadem ad issiwel xef yezlan.
Melmi ɣa nini, wu d izli, wu wer yelli ca d izli".
Deg
udlis a nttaf aṭṭaṣ d izlan itwannan, zeg izlan a nttaf ca n 114 n yezlan n "Mali wah ya mali
axmi war d" ismunin mass Caca. Yina d cwiwt zeg izlan a:
Mali
wah ya mali !
Llahumma
tensal, wala tensa cix lbal
Wala
Ɛebdussalam, a leḥbib ccix lwal.
Utub
a wul inu, utub a imeɣli
Man
utub ɣa yutub, alami akidm ittili!
Wenn
d am isnumen tirart, isnum am ula d aɣimi
Wenn
d am isnumen atay, di lkas n lḥayati.
Ḥseb
war da nexliq, ḥseb war da nimi
Ḥseb
war da neksib, tifunasin n uɣi
Ḥseb
war da neḥtic, arbiɛ akd imendi.
Xellin
akum ɛla xir, a issis n ɛemmi!
A
Mmuḥ, mala tuyured a wma seqsa xafi
Isseqḍeɛ
as layas dinni.




