
Deg umezwaru, asentel n usekkil i zi ɣa nari tmaziɣt iqqim d awal zeggʷami ittwagg Usinag Ageldan n Tussna Tamaziɣt. Awarn i ma tuɣa imsar ijj n wawal d ameqqran, ma Tamaziɣt ad tt nari s usekkil n Tfinaɣ niɣ Alatin niɣ Arami. Ɣa umeggar yudef d ugellid Muḥemmed wiss sḍiṣ, inna belli asekkil i zi ɣa tettwari Tmaziɣt ad yili s Tfinaɣ.
Waxxa Asinag Ageldan n Tussna Tamaziɣt issenta tawuri nnes s usekkil n Tfinaɣ, aked uɣezdis nnes qqimen ca zeg iselmaden d imrezzuten deg yiyyar n tussna Tamaziɣt qqaren belli asekkil Alatin d netta i illan d imal n Tmaziɣt, dinni yenni d issufɣen idelisen nnsen s usekkil a, dinni yenni ittarin s sin iksekkil (Tifinaɣ, Alatin)
Sin n tebridin a n tira, ittif ad nini belli min xafes d imanen icna umi war qqimen imara tarin s usekkil Arami.
Tagit n imaziɣen xef usekkil Arami war d yusi d taɣennant, maca d ict n tagit temmars xef tussna n tutlayt Tamaziɣt, min zi asekkil Arami itteg aṭṭaṣ n yemxembal deg yiyyar n tesnilst.
Amedya:
Mala nexs ad nari taguri n (Tamaziɣt) s usekkil Arami ad naf mkul ijj mammec d aneɣ tt id ɣa yari, ijj ad tt id yari (تمزيغت), ijj (تمازيغت), ijj (تامازيغت) …
Maca mala nura taguri a s usekkil n Ulatin, ad tt nari, (Tamaziɣt), mala wenni tt yuran war issin i yisekkilen imatinen maṛṛa ad tt yari (Tamazight).
Niɣ s tifinaɣ ad tt yari (ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ).
D manaya id aneɣ ittejjan ad nari s usekkil n Tfinaɣ niɣ Ulatin.
Amxumbel a id aneɣ itteg usekkil Arami itteja tutlayt nneɣ war tzemmar ad tezdi ixef nnes, amen ɣa tezdi s usekkil n Tfinaɣ niɣ Alatin.
Asekkil Alatin:
d tidet, asekkil a ittejja tutlayt Tamaziɣt ad taweḍ ɣar waṭṭaṣ n yewdan war ɣrin tmaziɣt di tinmel, minzi maṛṛa tennum tari s usekkil a tibratin deg utlifu niɣ deg yimassen n umyawaḍ anamun. S uya dinni ict n tassut zzat tejja mkul ijj ad iɣar aḍṛiṣ yura s usekkil a, mɣar ittɣima ca zeg isekkilen ad ten isssen deɣya am (ɣ,ḥ,c,ṣ,ṛ,x...) xafes ad iɣar aḍṛiṣ s ict n tmamekt tehwen niɣ ad zzayes yari.
Asekkil a isquṭṭuḍ ibriden n Tmaziɣt xma ad tgeԑԑed ɣar iswiren nneɣni, u ittejja azuzzar nnes jar uydud ad yili deɣya, maca s tilit n usekkil n Tfinaɣ deg yiyyar n tira Tamaziɣt ittif ad naf ca n imxumbal nneɣni ad aneɣ jjen ad nessek s lxezrat i twalat nneɣni xef usentel a. Ḥasan BANƐAQIYA
Asekkil n Tifinaɣ:
Asekkil n Tifinaɣ netta d ijj n usekkil deg wakud a iqqen ɣar waṭṭaṣ n yiyyaren, war illi deɣya ad nas uca ad t nekkes, amecnaw: aselmed n tutlayt Tamaziɣt, ntaf belli waxxa irim n uselmed n Tmaziɣt war illi d ijj n yirim ad zzayes nessemɣar, ixes war ntettu belli tawlaft n tira n Tmaziɣt ɣar uydud tettwassen s usekkil n finTaɣ i illan nnes war illi aḍṛen t id xef ḥed nneɣni, danita ntarra tayynit belli asekkil n tifinaɣ ittwenna xef uwrik amaziɣ.
Iyyar nneɣni iked iqqen usekkil n Tfinaɣ, ntaf timersal (institustions) n uwanek i iswuran s usekkil a, s ijj n unamek nneɣni asekkil a ɣares tanbaḍt, mala nican awanek ameɣrabi ikkar d nican ad iswura xef Tmaziɣt ad taf asekkil n Ulatin war ittif bu amcan nnes waxxa netta amen nenna isquṭṭuḍ ibriden, maca xmi tili tanbaḍt tasertant min mma ad yugur deɣya.
Asekkil n tifinaɣ deɣya itettwassen ɣar yewdan, mala nekkar nessars di tsedlisin ijj n udelis mkul ijj yura s usekkil, wenni ɣa ixzaren deg udelis i yuran s Tfinaɣ ad issen belli d Tmaziɣ, maca mala yura s usekkil Alatin ad issers aṭṭaṣ n iseqsan. Danita ittman d uwrik n tutlayt.
Deg iyyar n uselmed, ntaf belli inelmaden texsen asekkil a aṭṭaṣ, aked iḥenjiren imeẓẓyanen tafen ixef nnsen aked tira i iggin am telɣawin (formes), teklun ten am ca n tsurarin, deɣya lemden ten.
Ixes war ntettu belli amen dinni ittexsen ad ɣaren s usekkil n Ulatin dinni yenni ittexsen ad Ɣaren s usekkil n Tfinaɣ, s uya deg irim nneɣ n tira n ungalen niɣ n usuɣel ntegg tizemmar xma ad nessufeɣ ijj udelis s sin isekkil mkul ijj weḥdes, s usqeddec nneɣ i tmamekt nettwala belli war dinni ijj n umԑawaḍ jar sin a n isekkilen, u ntarra tayynit belli wenni ittafen ixef nnes di tiɣri n tmaziɣt ad tt iyar s min zi mma.
Deg umeggar awal xef usekkil i zi ɣa nari d ijj n wawal ittedwal d s mɣar min icnan xef Tmaziɣt, s uya amenɣi ameqqran n lexxu aqqa t aked ufares d usneflul aseklan, xminni ɣa naweḍ ɣa ijj n uswir ad taf ɣarneɣ tasedlist Tamaziɣt teccur, lexdenni ad iman nnit asekkil i zi ɣa nsiɣa deg ubrid nneɣ, u awal a war illi neqqar it amenni waha, minzi waxxa d asinag ageldan n tussna Tamaziɣt ula d netta isqeddac asekkil n Ulatin, s uya war illi d amxumbel anict n umxumbel i ɣarneɣ aked tirra n Tmaziɣ deg yiyyar n tsekla.



