Tiḥaryaḍin n tayri deg amud n “Reɛwin n tayri” n Karim Kannuf



Tayri deg usefru arifi:

Deg aṭṭas n isentilen (les sujets) d tiɣemmar i di yenna umedyaz arifi izran nnes, tiɣawsiwin a ntaf itent aṭṭas qqnent ɣar tudart nnes d tmukrisin i di iteddar weydud, am tmukrist n tazwagt (l’immigration) d tmagit d tarezzut xef tiseqqar d waṭṭas nniḍen, maca mara nekkar negga ijj n usijji xef usentil n tayri deg usneflul arifi ad naf itawi tasɣart temɣar zi marra tasekla itwannan niɣ itwarrin.

Mara nekkes affray xef tasekla tarifit ad netwara abarru n izlan qqimen d agra, tawyen d xef tayri d arriḍa d tmukrisin nnes, d imenɣan d ixeyyiqen d ubeṭṭu nnes, izran a day sen ijj n reɛrasi n umawal yemɣar s waṭṭas, yeqqen ɣar tayri, am: (bunarjuf, lkiyya, llif, ixedjaḍen, icekkamen, tisennart, rebḥar, rebhut, timessi, tameddit, beṭṭu, mami, tmamit, mudrus, tmudrust, ur, tayarzawt…) zzat i marra tibridin n trumansit; ɣar yedja tiɣuni ikd temnaḍt n arrif iffulkin, d tkarda (carte) n tewtemt d uwtem amaziɣ.

Deg issegwussa ya imeggura, iked umussu n usneflul d tarrit n taynit i tirra s tutlayt tamaziɣt, ntaf tamedyazt tarifit ura d nettat teɣza tt tayri, mammec i tudef urawen n irifiyen, aydud a itwassnen d ayt n ufra d tirelli (la paix et la liberté).

Tiḥaryaḍin n tayri deg amud n “Reɛwin n tayri”:

Tabridt n tirra n usefru arifi tennufser zi tɣarast taqburt, asefru ya yiweḍ ad yemqudda ikd usneflul ameḍlan, s isentilen d tebratin d timitar i yeksi di tirra nnes.

Wami arezmeɣ tiburjatin n udelis n Karim KANNUF (1) umi yegga azwel: “Reɛwin n tayri” (2), uciɣ iked arbu n tayri itbeqqaḍ taycitin inu am usteftef n tefsut xef iyemmumen n tidrin, ssurfeɣ jar isekilen nnes, swiɣ zi tizeḍt n tawarin nnes, uffiɣ ixf inu deg ammas n tbeḥḥar, ijeddigen nsent d iɣedduten n yiwaren ṣṣuren s usefru, mani i yiwed uzrawi ad yini min war izemmar ires ad tyini.

D tidet dinni ca n taycitin war ɣar sent bu wawaren, maca azrawi neɣ yenna tent d asefru, wami d idarreo i yijj n teṣmut n tiwarin, issessu zzay sen isefra n udellis, mani azrawi issawar ɣar taycint n umeɣray s taycint n tayri, ntesra ɣar s yeqqar di tqessist umi yegga azwel: “Axmi tesniɛmired…”: (3)

Di tubuḍin nnem ttaciɣ akid tenannit
Ttaciɣ qaɛ min day m, xaf min day i ttinit.
Axmi tesniɛmired, ttmeḥḥec day m tisit
Mani ɛad ur inu aneglan n taycit!

Deg udelis n “Reɛwin n tayri”, mkur taqessist ttasem zi tenniḍen, mermi mma teɣrid taqessist ad tinid tin tif zi ta, isefra n udelis cennun ict n tsinfunit n tayri, maca rebda itɣima udelis yarbu xef tefray nnes yewt n usentil, tiqessisin nnes msarwasent, tnessisent id marra zeg ict n tenda, taɣbalut n tayri.

Deg uɣezḍis a nzemmar ad nini xef “Reɛwin n tayri” d adelis amaziɣ amezwaru idi ntaf tiqessisin nnes marra d tacniwin n usentil.

Maca tiḥaryaḍin n “Reɛwin n tayri” arrint id azal i tirra xef tmexsa d ariḍa, di “Reɛwin n tayri” ikessi yaneɣ uzrawi ɣar ijj n useqsi itarjiji jar irsawen nneɣ, ma nzemmar ad narri tayri s tmaziɣt, niɣ ad narri tmaziɣt s tayri?

Ntesra ɣar uzrwai itarra d xef useqsi nneɣ, mani yeqqar xef uɛban n udelis:

Necc i ɣar yarren tayri tessawar tmaziɣt.
D necc i d as ɣar iggen di qaɛ ur tazeddiɣt.
Asefru inu d reɛwin d tniɣt asl tniɣt.
Yudum xaf Wemasterdam sḥessen as dg Utrixt.

Ntaca iked wawar axmi nni d itarezza tfuct d tisefḍawin n tfawin, ibeṭṭa tent xaf neɣ d tqessisin d tiwsin, awar itarezza jar imezzuɣen neɣ am iceqfan n traxt, mara narra aceḍriq ɣar umas ad narr taydurt n tayri ɣar uraq nnes, di ɣar nsess tizeḍt n wawar ɣar yedja ijj n lɣa yefsus am umudjeɣ n waman xef taryiwin n idurar d izuɣar, mani tent yarcem Karim d tudart di tefray n udelis nnes.

Ntwara azrawi issen ad ikeffeḍ awaren, ad ten isettef ijj zat i wenniḍen, ad ten yegw, ad ten ifren zi min yexs netta, mani yeẓẓu aṭṭas n tawlifin, issemqudda tent ikd tamiri nni zi yuffes ur nnes, d urawen nneɣ, deg usefru ya issawar ɣar icten zzay sent, mani das yeqqar, cem temsarwas d ikd wazvri n tfuct: (4)

Mara texsed ayi, day m Arebbi ini t
Mamc d am t iqqar ur inu s tɣuyyit!
Ad am ggeɣ tameɣra di tziri, ɣar ini t!
Ad snewjweɣ itran, ma tfuct, d cemm nnit!

Iṣuruf s tayri xef tfednin n wawar, itmurud xef tma n taycitin nneɣ, mani ntaf yewca azal i tiɣit n wawar n tenni s wawar n usefru, awar di yarra taynit waxxa azrawi itaca iked ixf nnes yemmut, yeqqar: (5)

Tiwalin nnem d artax, di raxart inu areffsent,
Sfaqant ayi afaqi, mmuteɣ, sḥesseɣ asent.
Tiwalin nnem d ayer, necc d tisfay nnsent.
Amcum xaf sent yuyer, ifteḥ laggwaj nnsent!

Tayri yemmudven s irizazen n umezruy amazigh:

Deg amud n “Reɛwin n tayri” anagi n taycitin, mani d aneɣ ikessi uzrawi x trict n uxarres nnes, n zegwa ɣar ujemmaḍin di yusus wur n umiri i yeccin “Bunarjuf” xef tgellidin n umezruy, Tunaruz, Numidya, Buya.. yarecmen twangimt nneɣ s tiwalfin n tayri, aswingem n uzrawi ɣar wazal n Tamezɣa d ayt bab nnes, tyejjin ad yarri tutlayt n usefru nnes s uraɣi ɣar Numidya, u netta itɣuɣuḍ ɣar s am radj n usafar zi qqaɛ raṭṭan nni day neɣ, itwara ɣar s d aman n tfeswin i yessexsayen afadi: (6)

Muḍeɣ tifras nnem, a Numidya muḍeɣ
S qaɛ ilsawen n umaḍal nec ɛad ɣar m ffudeɣ!
Muḍeɣ necc mmuteɣ, muḍeɣ nec ggwareɣ
S izenzaren n tfuct, s isekkilen n wareɣ
Cemm d aman n wedfer, cemm d aḍu i sekkfeɣ
Cemm d asafar i buḥber i mermi mma herceɣ.

Deg ijj n usennif nniḍen, zi tmedyazt ɣar yedja uzwel: “Cemm?”, i tettar zi Tunaruz ad teffeɣ zeg uɣamus d uxemmer nnes, ad tini tiɣuyyitin nnes s tamagit ɣar midden: (7)

Iwa, ini a Tunaruz! Ini asn min teɛnid.
Aqqa d aṭṭas xaf m nnan, xaf yixf nnem war tennid!

Itmuttuy d zzay neɣ Kannuf ɣar iyyar n arrif, ɣar tayri i “Buya” yeqqimen teddar d tanettit deg urawen nneɣ, zzman s tizemmar nnes yenti idurar, maca war yuffi bu mammec zi ɣar iɣḍer amezruy n Buya, ntesra ɣar uzrawi itemzawar iked ixf nnes, d tayarzawt xef ijj n wakud n wareɣ; yezli am uṣemmiḍ iked wussan: (8)

Buya, a tagellidt! Min teggid i yiwdan?
Cra d aseqsi tejjid, cra sscan s iḍewḍan.
Radjaɣ nnem d ill, laggwaj nnem d itran,
Tillawt nnem tuyl ɣar tayyut n izewran

Asyuri:

Waxxa nenna, waxxa neḍfes awar xef wawar, rebda tɣima tayri d ict n taycint ɣar s adɣar nnes ɣar marra ayduden n umaḍal, maca ɣar s ura d tazediɣt deg ires d ur d umezruy n wayduden nni, mkur ijjen mammec ɣar s isekweḍ, d mammec das issrufa d asḥinneb.

Di tumayt n imaziɣen yeqqimen teddar di twangimin nneɣ, tanfust n “Isli d Tislit”, tamacahut n ict n tayri ɣar s azal nnes, ɣar s amezruy, ɣar s ura d ijj n unaruz imɣar ɣar usirem n imaziɣen, aydud n tayri d ufra.

Karim Kannuf, di radjaɣ n “Reɛwin n tayri” ishucc d xaf neɣ tiḥaryaḍin n tayri, issenxuxer aneɣ taycitin nneɣ zegga tuɣa ṭṭesent, yegga day neɣ ur maḥend ad nexs ayawya neɣ, u war dinni min yedjan yif zi timsexsa tuɣrist (sacré) deg umeddur d izumal n ufgan.

Imsedwar:

1) Irur deg 1969 di temdint n Nnaḍur, igaj ɣar tmazirt n Uliman assegwass n 1990, issufeɣ d kraḍ n idellisen marra di tmurt n Lmeɣrib: “Jar asfeḍ d usennan” 2004, “Reɛwin n tayri” 2008, “Sadu tira tira” 2010.
2) “Reɛwin n tayri”, Karim KANNOUF, Trifagraf 2008, day s 206 n tisniwin (pages), yegga s aseggem n tira imsermad: Ḥasan BANḤAKEIA d Elḥussayen FARḤAD zi tƔarast n tɣuri timaziɣin, Taseddawit n Wejda. Yurra s isekkilen Alatini d Tifinaɣ.
3) “Reɛwin n tayri”, tasna wis (48).
4) “Reɛwin n tayri”, tamedyazt n “Axmi tesniɛmired…” tisniwin wis (48-49).
5) “Reawin n tayri”, tamedyazt n “A tiwalin nnem!” tasna wis (64).
6) “Reɛwin n tayri”, tamedyazt n “Numidya” tasna wis (85).
7) “Reɛwin n tayri”, tasna wis (22).
8) “Reɛwin n tayri”, tamedyazt n “Buya” tasna wis (80).