Ma ɛad yella "umenɣi" x usekkil?


Zemmreɣ ad ssilweɣ x usentel-a(1) n usekkil n Tfinaɣ, zeg uɣezdis n lxedmet-inu aked izlawiyen n Arrif, izzar-ayi xedmeɣ x usegged n tira aked rebɛa n izlawiyen (zzag-sen tnayen n tezlawiyin), zemmreɣ ad iniɣ ila merra wenn ked xedmeɣ tuɣa asekkil n tfinaɣ wer das-ittɛemmer azellif, Iwdan ig ittarin s Tmaziɣt, ass-a, azgen-nnsen ameqqran ittari s usekkil alatin. Ta d ict tidet, wer nzemmer ad x-as nengez amenni waha. Mala neḍfar ula d tifsarin n usinag ageldan n tussna Tmaziɣt (IRCAM) la d netta, xminni ifesser ca n lḥajet; ittegg adlis s tnayen n wudmawen, udem n usekkil alatin, d udem n tfinaɣ, mayenzi issen, ila Tifinaɣ, drus wi izemmren ad zzag-s iɣer. Manaya d ict tmerselt d tunsibt(2), mani ɛad yewdan ig ixeddmen x tira kul ass. 

Deg waṭṭas n tmura n yeẓẓlmeḍ n Tefrikt, ɛad amxumbel n usekkil yella, Izzayriyen waxxa izwaren ɣer uselmed n Tmaziɣt maca nitni ɛad wer msisin x ijjen usekkil maḥend ad zzag-s slemden, ɣer-sen tlata n idlisen n uselmed (yejjen ittwaru s tfinaɣ, alatin d waɛrab), kul tamnaḍt d mayen tesselmad. Zegga tedwel Tmaziɣt d iles unṣib ɣer-sen, neẓra mamec imḍebbren izzayriyen ugin ad jjen aɣemmis n “Tiɣremt”, ad yeffeɣ s usekkil alatin, waxxa nitni ssɣuran s usekkil-a wa di tmurt n leqbayel. Iwdan ig itteḥkamen di Lezzayer tettren zeg ayt bab n uɣemmis ad ixḍaren jar tnayen n isekkilen, jar wenn “aɛrab?” niɣ s usekkil n “tfinaɣ”. Ayt bab n uɣemmis ṭṭfen deg ulatin, minzi d wenni d asekkil s minzi nnumen qqaren yiwdan ig ittɣasṭaren Tmaziɣt. Mala yettwaru uɣemmis-a s isekkilen nniḍen, tteḥkamen x Tmaziɣt s lmewt, am mamec x-as ḥekmen di Lmuɣrib di 2003. Zeg wakud-nni ar lux, nettaf ɛad tettmxetway deg wemkan-nnes, wer teggi qaɛ isuraf ɣer zzat.  

Mala neḍfer zeg umenɣi yettwaggen zi 2003 di Lmuɣrib x usekkil, s mayen yettwassnen s “umenɣi n usekkil”, tuɣa iPJDawiyen, d iɛrubiyen ttbeddan aked usekkil aɛrab, zi senni ar lux, neggur ɣer ɛecrin issgusa, drus wi i d-yessuffɣen s usekkil aɛrab, asekkil-a wer ɣer-s amkan qaɛ deg yiger n umherwaḍ x Tmaziɣt. Minzi asekkil-a s ixef-nnes, isrusa imxumbal di tira n Taɛrabt mani ɛad Tmaziɣt. Iwdan-a i yettxsen ad ḥekmen x yimal n Tmaziɣt nitni s ixef-nnsen wer xeddmen qaɛ deg yiger n Tmaziɣt, xezzren-d ɣer-s zi teɣmert n Tɛurba, aya ɛemmers ad yettwaqbel. S uya, iwdan ig itticen array-nnsen x tmeslayt n usekkil d nitni ggwjen qaɛ x Tmaziɣt, ina wer ɣer-sen ixezzer ḥedd. 

Din ijjen useqsi d ameqqran ixes ad x-as nerr, mayemmi imaruten Imaziɣen, awerni ɛecrin issgusa x usenṣeb n tfinaɣ ɛad qqimen ttarin s usekkil alatin? Manaya wer yeqqim deg idlisen i d-itteffɣen waha, maca dewlent ula d ca zi tmesmunin di Arrif wer qqiment ssuffuɣent-id ilaɣiten-nnsent s tfinaɣ, yeṭṭef-as usekkil alatin amcan i wenn n tfinaɣ, minzi, iwdan tuɣa yettarin s tfinaɣ, tteggen manayenni i “zzwaq” maḥend ad inin ila qa Tmaziɣt tella, maca wer yeqqaren mayen yettwarun s tfinaɣ? La d ijjen. Azgen ameqqran n midden tiṭṭawin-nnsen ttraḥent ɣer tira n Teɛrabt. Ittsemma da tifinaɣ tettwagg maci ɣer-s tasɣent n umsawaḍ(3), maca tasɣent n “zzwaq”. 

Tuɣa din ijjen tesɣunt di Arrif qqaren-as Tifawin n Arrif, tasɣunt-a tessufeɣ-d tesɛa n wuṭṭunen, marra s usekkil alatin, ula deg uɣemmis n twiza tuɣa ssuffuɣen-d s usekkil alatin. D manayenni ɣa naf ula di tesɣunin i d-yeffɣent di lxarij, am tesɣunt n “Adrar”. Asekkil alatin ɣer-s ijjen “umezruy” aked tira n Tmaziɣt, kṭer zi ca n usekkil nniḍen. Mli wer yelli d asɛerreb i yuqɛen i uselmed Amuɣrabi ad tili asekkil aɛrab wer ɣer-s ixezzer ḥedd. 

“Asekkil” maci d ijjen lḥajet d tuɣrist(4), d amezwaru ixes ad nemsfham ila nzemmer ad nari mamec ma tegga ca n tutlayt s usekkil i zi nxes, Taɛrabt nzemmer ad tt-nari s usekkil alatin, niɣ aɛibri mala xsen aɛraben, maci d wa i yellan d amxumbel, din ijjen wemxumbel nneḍnit ɣer deffer i manaya. Amxumbel n usekkil yeqqen ɣer “mezri asertan(5)” ha Tmaziɣt d tutlayt d tunṣibt di Lmuɣrib, maca hi men beɛd? ma Tmaziɣt ibeddel lḥal-nnes niɣ iqqim amenni ɛad? Wenn igg ittsajjan x lḥal n Tmaziɣt ittaf-itt ɛad teqqim amenni, kter zi manaya tettegg iṣuraf ɣer deffer, jar 2004 d 2014, dewlen inni i zzag-s issawalen ɣer deffer. Aṭṭas zeg Imaziɣen wer qqimen ttexsen ad ssiwlen Tmaziɣt. D manaya ig yellan deg waṭṭas n temnaḍin di Lmuɣrib ula di Lezzayer, Tmaziɣt tettraḥ tettmetta deg yimukan mani wer ɣer-s bu ca n wazal d anamun(6).

Mayen xseɣ ad iniɣ s-nnej, yenni, ig ismquddan asekkil aɛibri aked tfinaɣ, din ca n ibeṭṭuten xseɣ ad ɣer-sen beddeɣ, Taɛibrit ɣer deffer-nnes tnayen n tmeslayin wer llint ɣer Tmaziɣt; jjehd n ddewla d wagla. S tnayen-a n tmeslayin nzemmer ad nessemɣer zi ca n tutlayt ad tt-nari s usekkil i zi nxes, maca deg waddad n Tmaziɣt, wer din la jjehd n ddewla ɣer deffer-nnes, ula d agla. Kfa ad nẓer ɣir mamec temsurruf ddewla aked uselmed n Tmaziɣt uca ad nefhem ila ddewla wer txes bu ad tṣerref agla x uselmed n Tmaziɣt. Ta d tidet. 

Hi mala amenni, mayen ɣa negg? Wa d aseqsi d ameqqran, ma ad d-neqqim nettari s ijjen usekkil wer t-iqqir ḥedd? niɣ ad nexzer isekkilen nniḍen izemmren yiwdan ad t-ɣren deɣya bla ca n imxumbal d imeqqranen, mala nxes ad nili d ipragmatiyen, afessay wis tnayen wenni ig illan d abrid, manaya ad yili aked usemɣer n Tmaziɣt, minzi cḥal ma rniyen iwdan i tt-ittɣastaren, cḥal mma d llemliḥ, nxelleq-d zzag-s ijjen ssuq, mani yiwdan qqaren s Tmaziɣt bla imxumbal.  

Γer umeggaru qaɛ n usentel-a n usekkil, tuɣa ggiɣ deg ijjen tseḍma x facebook qqaren-as ad nessen Tarifit ijjen “Sondage” maḥend iwdan ad fernen man asekkil i dasen-itteɛjiben. araḥar mitayen n yiwdan ig ifernen, 154 zzag-sen xsen ad arin s usekkil alatin. Aya nettejja-t bla ca n usefsi d ameqqran.

Maci ɣir d tameslayt n usekkil ig isrusan amxumbel waha, minzi di tewriqin d “tifinaɣ” tamaynut i yellan, maca di tidet, Tmaziɣt teggur s usekkil alatin. Din ula d amxumbel n Tmaziɣt imunen, minzi Imaziɣen ɛad wer rẓin bu agmir jar-asen maḥend ad msawaḍen s ijjen yiles, waxxa d imeɣnas n Tmaziɣt, ass-a xminni ttexsen ad ssiwlen jar-asen sxeddamen Taɛrabt Tameɣrabit, ijjen yiles nneḍni aqqet jar Tmaziɣin, jar Imaziɣen i wer yettemsfhimen bu s Tmaziɣt. D manaya i nettwala ula di “facebook”, aked iwdan i sxeddamen Tmaziɣt d tira, kul ijjen yettemsawaḍ s Tmaziɣt n temnaḍt-nnes, iselmaden qaɛ wer sxeddimen Tamaziɣt “imunen” maḥend ad tekkes igmiren isnilsen(7) jar Imaziɣen, ta d ict tidet nniḍen. 

Mala amenni, yettɣima useqsi ɛawed, mayen ɣa negg? Abrid i dayi-d-ittbanen s tidet, nettat d Tmaziɣt tanemnaḍt, kul tamanḍt ad tessɣer s yiles-nnes, ammu di Arrif ad nessɣer Tarifiyt, ar ɣa naweḍ, s ijjen tebridt d tagamant, ɣer yiles imunen, mala niweḍ ɣer-s. Zzat i umussu Amaziɣ ass-a ijjen webrid nniḍen n lxedmet, minzi zeg mayen i das-ixess ad iɛawed lxezrat, din aseqsi n wagla d useqsi n Tmaziɣt-a “imunen” s usekkil-nnes ijerrsen “tifinaɣ”. Irifiyen ass-a ixes ad sɣuyyen x Arrif i yessgguren s ixef-nnsen i di ɣa sslemden Tarifiyt. D wa d abrid.

----------------------

(1) - Ce sujet 
(2) - Institution officielle 
(3) - Une fonction communicationnelle 
(4) - Sacrée 
(5) - La volonté politique 
(6) - Une valeur sociale 
(7) - Les frontières linguistiques