Arrif di 122 issgusa: Jar tirelli d uḥwes (2)


Tiniɣi n Bucetta d Ɛabdel Ɛaziz i Ayt Ibeqqueyn

Tuss d taqbitc n ibeqquyen deg yeɣzar n yesli d badis, deg yeffus nnes dinni ayt wareyiɣer, xf yeffus usammar ɣar s ibuda ak ayt yeṭṭfet, xf yezzrmeḍ nes ireqqa tt id yill acemrar anammas, agama n teqbitc day s aṭṭaṣ n idurar, mamec id yussa xf izzermeḍ nnes teyzirin iceffaren iddakwaren ɣar taqbict n icebdanen tarrifect, d iɣrem n Mritec yedjan deg ufus n usbanyu ar rextu, ak teyzart n nkur ɣar uɣezdis nneḍen din iɣrem n Sebta d tayzirt n Badis, s uya ntaff taqbict a ɣar s ijjen wansa d amqran u d axatar s wattas, min yejjin ad irin d imassen n yill di sin n rqrun yeɛdan, amec i xafsen yeqqar Muḥmed aznagi deg umegraḍ nnes itwafsaren deg uɣemmis n Numideya isezwel s «ibeqquyen umi ixes rmexzen ad ten iṣfeḍ», u ɛawed yarenni yeqqar belli awar ubuqquy/tabeqquyt ixes ad yini di tutlayt n tmaziɣt atarras i di yedja tabɣest (courage).

Ibeqquyen twassnen s tsebbabt tameḍlant u s tmeqqanin nsen ak iwrubbiyen, timeqqanin i ɣad yirin zg imentilen i ɣad yejjen rmxzen yusm zg wansa nsen ixes ad ten iṣfeḍ zi tmurt n arrif.

Amec nniɣ di tafult yeɛdan belli timeqqanin n ibeqquyen ak i wrubbiyen war ten tuɣi bu mliḥ, min yejjin iwrubbiyen a ad sqaden aṭṭaṣ n tebratin ɣar Ɛabdel ɛaziz, ameggaru y ura d netta ad issek mmis n ɛzizes umi itraɣan irifien «bu-tamment» yedjan isem nes nican Ɛbseram laemrani, da irifiyen ad twsqen, awsaq id as yeggin irifien i bu tamment tuss as d i rmexzen axmi id as marɣḍen tirrugza nsen d cenɛett nes deg ucar, x uyenni ixes rmexzen ad yarr addur i yixf nes s ca tmɣarṣut am tenni ɣad ggen deg wejdir d ibeqquyen.

Umi ittweḍ rmunett n rmexzen d wadaf n Ben crif bubkar d umenɣuy Bucetta lbeɣdadi ɣar yehri (capital) ajdir(1). U bac ad rajan ad ɣar sen taweḍ Rmunett nneɣni yudef ɛzizes n uzedjid bubkar ben crif d rqayed bucetta lbeɣdadi deg istugen (négociation) ak ibeqqueyn maḥned ad arbḥen akud, u ar ami i wfin nican belli ur zemmaren ad adfen deg umenɣni udem-g-udem, mstfaqen iselwayen userdas amxazni ḥuma ad arin ict tebrat jar asen adu isem n Ɛbdel ɛziz ad tɣaren xf ibeqquyen ḥuma ad sɣrḍen u ad ten jjen ad tɣiren belli ɛabdel ɛziz ur d yussi ad xaf sen igg ca imenɣni (guerre) niɣ ad xaf sen inṭeg (attaquer), axmi zeɛma issek d lmḥalla nes bac ad yaff ca n tṛeẓmi (solution) i wmxumber a(2).

Tabrat a tettwaɣar di ssuq n rḥed n aṛṛwaḍi, deg wansa ya tuɣa temsagaren imswqen n tmnaḍt ni, day s iwca umenɣuy lbeɣdadi tam n ussan maḥned ad myannan ayt ibeqquyen xf ca n taṛeẓmi u ad xaf sen arren da nita tuɣa din ijjen d abeqquy isem nes Ɛali lluh (innuri di 1927 awarni mu icrec deg imnɣni usrellit n arrif) iɛiq u ifaq ak tabrat a d tssarrawt tabuctawyect(3) xenni inna asen i ayt n tiremt nes aqqa mara war kid sen tfaqqem, ad jjen timɣarin nwen d tyujjar, tarwa nwem d wagra nwem jar ifassen n iceffaren… u ad tawyem rɛar i teqbict nwem ur tisffeḍ zzman… gget s wawar inu twarat a awarnas gget min txsem(4).

Awarni i wawar a n ɛali lluh, msbḍan ibeqquyen ak yenni ittiqen tabrat tabucttawct d yenni yeggin s wawar n ɛali lluh yina imeggura, fɣen zi teqbicht u itɛin amec inegzu zeg iɣbula umezruy i ɣar neɣ jar ifassen nneɣ belli tuɣa ten d tadersi, fɣen ɣar dzayar (wehran…), tittawin, mritc… ak yenni imezwura idjan d ticcemt, imeqranen nsen itakkawḍen ɣar 200 ayḍ sen ruḥen ɣar wejdir ḥuma ad kemren istugen nsen ak lbeɣdadi amux yeqqar muḥmed leqjiri dg udlis nes «mulay muḥned d umussu arrifi».

Maca deg ujdir u ar ami izzudjen remɣab d imxazniyen ad hwan xf imzadja s urdun (plomb), ad ineɣ abarru zzag sen yenni injmen ad ten awyen ɣar tkurmut n Mugadur (ṣwira rextu) issagwden u dinni i ɣad mten zi min iqqimen.

Awarni i tsekkirt a (opération) n temɣarsut n wejdir ad imutti lbeɣdadi ɣar usurif wis sin ak wenqar n tfuct n wass ni it id faren, ad yeɛda ɣar teqbict n ibeqquyen ad yegg ict tanṭagt d tameqrant ad day s ineɣ imezyanen, iwssura, timɣarin, iḥnjaren, ak min ɣar s iqnen d tukkarḍa d tuccfra n wagra ibeqquyen d uscmeḍ min ira yedjan d azeyza d awraɣ d usekkef (arracher) s tagdelt (en bref) n rmexzen yegga ktar zi uhulukest inazien deg udayen, s tsertit ines n tmurt icmḍen xelli ra d iwssura s temɣarin iffaren dg umrabeḍ n ɛali ben ḥessun deg waḍuz ur njimen.

Igumaḍ (les résultats) n tanṭagt a tamxaznect xf Arrif ira djan d iɛeffanen s wattas ḍa inni iqqimen dfaren aytmat sen ɣar sidi mheydya id yussin jar Mɣenya d Sɛeydya, mamec ṭfen ktar zi 400 ubeqquy ɣar tkurmut n mugadur azgen amqran nsen immut, u inneɣi nnufsren awarni i wɛebbez n Fransa xf rmexzen amarrakec

Amec qqaren inemzryen belli umi id yarra aneɣmis ɛabdel ɛziz tekkar tumert dg iɣrem nnes, maca wenni yeggin ca ad ixedjes ujar mara yegga ca di tesɣart irifien ammu deg ijjen wass irifien ra djan deg yiɣrem ageldan (palace royal) n muḥmed ben yussef, u tuɣa din bucetta lbeɣdadi fus n ɛzizes n muḥmed wis smuds, umi id arrin taynit irifien ad xaf s kebben ɣasulina ad as wcen timessi, scmḍen tt amen yeddar yesɣuyu jar tittawin n uzedjis ines, xenni iffeɣ d bac ad isnjem axeddam n rmexzen maca anbaḍ n waydud ira yuyar di arrimet nes(5).

Amec nezra belli irifien zi rebda tuɣa txsen ad qerɛen xf uḥwes zi tmurt nsen, maca di twarat d ict maḥned ad kid sen ibedd rmexzen u ad kid sen iswiza it ass d Lbeda magl nsen, minzi ɣar umeggar netta s imant nes d aḥwes, xezzaren ɣar s irifien amec xezzaren ɣar usbanyu niɣ ɣar ca n ijjen zi ṭṭarf d anfur (étranger).

Tigawin a i tuɣa ismunen Rmexzen d arrif, ijja asɣun n uflas (confiance) ad itwaqqes (ad itwabby) u danita yeqqar Jerman ɛeyyac deg udlis nes iẓuran n umenɣi di Arrif di tafart nes tis 107 manaya «…idja tacan irifien s tiqesst iwezwizen zeg ijjen uɣezdis, d ussuter d ussitem issersen deg udem n izedjiden iɛalawien iruḥ zeg ijjen uɣezdis nneden, deg umeggaru n rqarn (19) tuɣa idakkwar d rmexzen maḥned ad ineɣ iwdan d wareddej n tzedduɣin, s umentil n imneɣni ira yedjan jar irifien ak usbanyu, wac nzemmar ad nini belli irifyen xsen war tirin bu d imarrak?».

S minzi irifiyen war xsen ca ad irin d imarrak amec yenna Jerman ɛeyyac u amec nan nattas i inemzruyen d mulay muḥned s imant nnes, dwren irifien d igrawliyen u d imɣewɣen aked mkuy ca umussu yuss d d amaynu ixes asmskel (changement), s uya nzemmar ad negzu (ad nfhem) mayemmi ggin fus nsen deg ufus n bu-teɣyuct niɣ amec i tuɣa id-as itraɣa rmexzen rrugi, u maɣar yegga taqsebt n serwan d ansa nes d ihri mgal i Fas, manawya i xf ɣas nesswier di tafult it id asen.

Tizmilin

(1): M-leqjiri, Mulay muhned d umussu arrifi, Tawiza uttun 127
(2): D.hart the aith waryaghar of moroccan rif, tuscar of arizona press, 1976, p 355
(3): m-leqjiri, Mulay muhned d umussu arrifi, tawiza uttun 127
(4): العربي اللوه، الكفاح في منعال أبطال الشمال، تطوان 1982، ص 94
(5): محمد أزناكي، إبقوين عندما قرر المخزن إبادتهم، ج نوميديا ع 8 ص 7