
Caca, maci ɣir d amedyaz niɣ d amara i yejjin abarru n tɛjjuja awern as, maci ɣir d wenni i yexsen ad iṛeẓ ṭṭabu maḥend ad tggeɛɛed tfuct, maci d wenni iɣennjen, i yuran, i yurjan s tmunit n waydud Arifi maḥend ad yass ijjen wass ad yaff mekksen xas ssnasel n tissumɣa d uḥwas, qbel i manaya d manayin netta d bnadm, tekka xas, issemɣer zeg ixf nnes, isegged ixf nnes, immut, ijja awernas aṭṭaṣ n rimart ɣa iqqimen ddarent i lebda, deg umsawal i yegga Sliman d Saɛid Belɣerbi akd Caca, iscan ca n iɣeẓḍiṣa zeg uxaṛṛeṣ n utarras a, ca n tɣemriwin zi tudart nnes, amsawal a tuɣa ittwafsar deg uɣemmis n Rrif lmeɣribya, uṭṭun wis 13, deg ussggwas n 2009, nettɛawad as afsar awarni umi t nettar i yneɣmasen i kids iggin amsawal.
Amaswal: Muḥemmed Caca; Izlan n yiḍ a di Arrif maṛṛa mserwasen
Amsawal nneɣ deg uṭṭun a (rrif lmeɣribya, uṭṭun 13, 2009) ad yekkes afray xef ijjn umarir, «Muḥemmed Caca» i yellan zeg imezwura i yuran s yiles n Trifiyt. Zeg imeɣnas i ywardan tudart i tɣuyyitin xef tmukrisin n waydud nnes d umaḍal, di radjaɣ n useklan a tuyel dinni ict teycit d umarret i di ymxumblen iwdan, maḥend ad ddaren.
Deg wawalen nnes ict tidet taṛẓeg xef yiles n yimal n Arrif, maca days ijjen n unaruz imɣar ɣar tifawin n tiwecca.
Muḥemmed Caca yaṛẓem ur nnes ɣer iseqsan i yefsusen xef d yarra s ict tutlayt yarnin tcuni d waẓẓri s yils n Wayt Cebdan.
Ad ac iniɣ ɣriɣ min turid ad xafk sxarrqeɣ! Tawmat Caca, min turid d min xef tuɣa ttarid?
Nec a tawmat tuɣa ttariɣ xef imnusen izdɣen aydud d umaḍal amen yekmel, maca lexxu ttɣimiɣ di Arrif waha, minzi ufiɣ selmden aneɣ ad nseɣuyy xef umaḍal amen yekmel, maca war d aneɣ slemden ca ad nesɣuyy x tesɣart nneɣ, Neccin nesɣuyy xef maṛṛa iwdan, maca war x aneɣ isɣuyyu ula d ijjen, da ttwaliɣ min ttɣastarɣ n tira xef wenneḍni ad tent ɣaṣtaraɣ mayen dayi yudsen, minzi ɣerneɣ bezzaf min xef ɣa nesɣuyy, Arrif maṛṛa d iɣuyyan, niɣ ad iniɣ Arrif d iɣuyyan, tuɣa deg ijjen wakud hemmcen aneɣ amen nekmel, tammurt d yewdan, lexxu kksen ttehmic xef tmurt maca aydud immerni xef uhemmec.
Malla tekkred ad txemmed, ad tafed sbeddeɣ aɣenas wef umaḍal di tira waha, maca beṛṛa i manaya qayyi ɛad sɣuyyuɣ xef bnadm deg umaḍal amen yekmel, u ddalil xef manaya qayyi ɛuḍew (d amslad) ittnehzza aṭṭaṣ di Amnesty International, xeddmeɣ bezzaf x Tafrikt n yeẓẓlmeḍ, beṣṣeḥ sɣuyyuɣ ula xef mayen iqqimen deg umaḍal amen yekmel.
Mani nzemmer ad naff min turid d idlisen?
La mayen ṭebɛeɣ i yexf inu wala i ḥedd nniḍen qayen ɣari di taddart, ca ad yili ɛad ɣer Ḥussayn Akruḥ, ca ɣer “Roel Otten”, minzi iwqeɛ ẓẓeyyar xef tsentut n “iẓuṛan” zi meṛṛa iɣeẓḍiṣa, mayen iteqqsen cwayt, ula d imaziɣen issawalen xef ddimuqṛaṭya d Tamezɣa sahmen zi tredzit, u mayen nnan imezwura ur cek ineqq ɣer umac niɣ wi yellan nnec. Aɛṛab d Lmexzen ur dayi icqin, malla ur ggin ca, ur zmiren i ca.
Azwel nsen d melmi d ffɣen, ad cek yeḥfeḍ?
“ṛeẓẓ ṭṭabu ad teffeɣ tfukt”: ungal ur dags bu assggw.
“ajḍiḍ wami ittwagg ccelwaw”, Tinfas d tiquḍaḍin 1998.
“cwayt zi tibbuhlya ɛad war tiwiḍ” Izlan, 1999.
“abrid ɣer yizlan” d tteḥlil n yelzan 2000.
Rexxu ma ttarid, ma tessawald waha, ma tseḥessid ɣer ca?
Lexxu teggeɣ ten s tlata am lebda, ɣir tizemmar n weḍbaɛ walu, maca ad yili imal ad sseffɣeɣ tnayen n idllisen, amedyaz ittɣima d amedyaz waha, u malla bnadm iksi ca n wemnus ur idzemmer ad tt yedj wul nnes ad iseggwed di lmunker ur ittegg walu.
Mamec txezzared ɣer tsekla ittwarin deg issgusa ya imeggura?
ttwaliɣ belli min yettwarin, tira i ljemhur maci i tilawt (la réalité), ternid xef manaya yenni ittarin ur dzemmren i lɛuzla, minzi lɛuzla malla ur ifhim bnadm i mayen yellan, ad yili ad t ineɣ, da ixes ad yini belli yinni ittarin mkul idjen irezzu mani ɣa inuffer, u ytegg maṛṛa tizemmar min ittari ad ittwaqbel, ittddakkwal d aɛessas xef ixf nnes, ittari zeg walli n wennḍni, itteg leḥsab min ɣa qeblen d min ur qebblen, am izlan, ungal, tinfas tiktakten d umzgun. U amnus ameqqran ula d timsmunin i yeqqaren belli tteggent yidls, ttmenɣant kunṭra i yidles i yellan, nettafitent ferrḍent idjn ddab n yidls i yettwalan nitni ila d teṣbeḥ, Netc ttariɣ min xseɣ, lexmi ttariɣ ttadfeɣ deg ixf inu srusiɣ xef tewriqt, ur dayi yecqi la ljumhur, wala ḥedd nneḍni, ttariɣ i yexf inu, wen ixsen ca yinit, u manis wa dayi ɣa yinin min ttariɣ iṣṣbeḥ niɣ d aɛeffan madam bnadm ittkumasa zi ddat maci zi lmewḍuɛ, Netc ur ttariɣ ca i bnadm zi ṭṭerf, ttariɣ i drus n yewdan, niɣ ad iniɣ ur ttariɣ ula yedjen, tanya ur ttṛijiɣ ad ɣeri isell la d idjen zi ṭṭerf, mayenzi tudert nsen temṣbḍa aṭṭaṣ xef tenni inu.
Malla tesmuned izlan imariren amen kemlen ad ten tewced i ca n ḥedd ɛemmers ur d asen yesli, ad yili ad as ittɣil n yedjen waha, mayenzi mserwasen aṭṭaṣ, ur dagsen ntaff bu tirelli i ntaff deg izlan iqdimen, tuɣa war ssinen wami qqaren ṭṭabu ɛlaḥal, manaya ɛad yella ɣer yenni umi yetwaqqar imeɣnaj n farqcɣɣel, maca imeɣnas lla, ad ak iniɣ belli lintilaqa ttaqafya tsahem aṭṭaṣ ɣar mani iwwḍen izlan lexxu.
Lintilaqa ttaqafya tuɣa ttirar ijjen ddawr sulṭawi, manawya nettwalat ɣer ca n ḥedd tuɣa wer yelli d azrawi, maca yura idj n yezli bac inneḍni ad t defren, ad arin am netta, wenni ur ittarin am netta ittraḥ iggwej xafs, yettɛaṛaḍ it ur t itteḥsib ca d azrawi.
Mamc ttwalid tizemmar deg yeyyar n usegged n tira s Tmaziɣt di Arrif?
maṛṛa tizemmar i yettwaggen deg yeyyar n tmaziɣt d tiṣebḥanin, amnus lexmi war ittwagg walu, tmaziɣt teggur ɣer zzat, tebda tetrra d ixef nnes cwayt cwayt, u beddu d azyen n lxedmet, axerwiḍ ur t ḥemmleɣ, lexmi ca n yedjen ad yelmed idjen tnayen n yiwalen s Tmaziɣt iterra ixef nnes wer ssineɣ min iɛna, u yettxes ad yili d aslmad s bessif, ittɣima ittɛawad ɣir i manayenni waha, netta aydud lexxu itteḥwaj lxedmet, aɣrum d tirelli d lehna, ad xafs temmeksi rreccwet d uɛeddi n lmexzen. Malla ca n idjen ittegg ca n lḥajet ixess wer t iferreḍ ca x wenneḍnin yeqqir ca i wenneḍni min yettegg ligwej-t, u mku idjen min akd ilha.
Wenni i yetteggen lxedmet u iɛeddel lmexzen kter zi min iɛeddel tɣawsa, minzi d lmexzen itḥellalen ittḥerramen.
Mani yella umxumbel n tmaziɣt ma di tira niɣ di tɣuri niɣ di ca nneḍnit?
Amxumbel aqqt di lmexzen i yugin imaziɣen ad ɣren Tmaziɣt nsn, d netta i yellan d amasay xef uselmed, ad ac iniɣ melli Arifi iqqar Tamaziɣt nnes, Kmpyuter s Tmaziɣt, ɣir ad yelmed ad issemslqa isekkilen ad yadef ɣer Internet umi t ixessa ad yelmed iles nneḍni bac ad iɣer, walu qaɛ, malla ɛad, al ɣa yawḍ brughet amenni, xemm cḥal iɣaṣtaṛ n wakud wef walu, inni issgguren tammurt, ur ɛewwlen ad neɛmen belli tasertit nsen amen tekmel tefcel, ur ɣersen ula d ict n tsertit tiweḍ ɣer mani issufuɣen bnadm zi lkarita.
ɣerk ca n umaynu, niɣ tessersed leklaṭa?
Amaynu yella, mamc id ac nniɣ qbel, amenɣi ur d as tbeɛɛideɣ, al ɣa mmteɣ niɣ ad ttwanɣeɣ niɣ ad ittwaṣeffa lḥall, mamc ɣa ysiɣ ifassen ɣer ujenna, nec ur ttwiliɣ bu webrid issufuɣen, tammurt teggur ɣir ɣar tallest, issgusa n uqeṛṭaṣ ɛad llann niɣ ad iniɣ ttmernin.
deg ijjen wakud tuɣa ittɣil yyi tammurt ad tbeddel, ksiɣ bandira n ubeddel, ur dyyi yetteɛjib ḍeɣya ad ḥekmeɣ xef ca n idjen yeqqar ad ggeɣ.
yan: malla ur ɣerk bu ulebbuɛ deg uɛeddis, ur yelli min xef zi ɣa teggwded, maca le Malheur simana n lbacur ḍeɣya tekka teɛdu, tuɣa d awal waha, ɛad iwdan ttwaḥbbasen, tteɛdib ɛad illa, ɛad timura twakrent, ɛad agla n midden ittegg days lmexzen mamc yexs, amcum issiwel, hedjmen xef tewcunin s farbunitat n lɛesker, familya inu ɛad i lexxu tettɛica issgusa n uqeṛṭaṣ, assggwas a tuɣa nɣin yemma, tuɣa teqqim xef ijjen weẓṛu bac ur d as xeddmen tammurt, ksin t s ttraks bac ad ɛdun, nnan i familya inu ɣir ad tsqarem niɣ ad kenni negg di leḥbes amen tkemlem, manayu inna t lqayed, rrayes n dda’ira d rrayes n lqarawyin d ccaf n jadarmya, akidsen farbuintat d lɛesker u ttṣawer llant.
Ssneɣ cek ira d azehwani, mamc tettwalid aɣennij n Arrif ass a?
d azehwani wah, init ɛawd asn ur din min illan ḥsen zi zzhu, u zzhu itedja bnadm iṭṭef deg ixf nnes, u malla nedwel ɣer girra n umaḍal wis sin, ntaff waxxa udayen teddaren deg iḥudaq maca yamenni tuɣa ɣersen lmusiqa tesfaja xef wul, u manayu aqt ɛad i lexxu itwazemmem, zzhu ittic asitem i tudert.
Aɣennij Arifi dags udags, tteɛjiben yyi ca n l’aṣwaṭ waha maci bezzaf, ɣersen iɣennijen d abbaḥen, ṣṣawṭ, l’ilqa’, ala’da’, ittwajmeɛ dagsen kulci, dinni ca debbhen waha, la aɣennij, la walu.
Tafulmanit (Autonomie) n Arrif ma d tirja n wass, niɣ d tidet?
Uṭunumyya, ixess ad tili maci d tirja, Arrif itmeksi zzags, maca ur d as ittmewci walu, ur d as iddikkwil walu, taṛwa nnes teddaren di lmizirya, lexxu ittewqiɛ asen liṣtiṭan ḥima ad itwaɛrreb ad itwasred.
Lmxzen itteḥsab Arrif d idjen yeyyar isbeḥ ɣir i listiɣlal d weqmaɛ, aṭṭaṣ zeg inni i ɣers id itasen zi beṛṛa malla ur neqqir meṛṛa, ur t ḥemmlen ur ḥemmlen djurret nnes, melli yufin ur ittili qaɛ, Ayt bab nnes d iɛeffanen (ma ɛemmṛu ḍḍrif ja men rrif) xemm manayu min ixes ad yini.
Uṭunmi d tasɣart nneɣ, lmexzen itteggwed zzags, mayenzi ur dinni bu listiqrar zi tmurt, ternid xafs iɛurubeyyen i t ittwalan itcekkal xafsen idjen lxaṭar imɣer aṭṭaṣ, alli nsen ur idzemmer ad t yeksi.
Awal deg wawalen
Qabu-yawa ixef n waman:
Qabuyawa d tanwwaṛt tettaẓeɣ ur tettif wit t ɣa yesseswenn dags i yektacfeɣ ḍḍulm d wacar, u ktacfeɣ tt d amezwaru deg ijjen mmis n ɛzizi tuɣa t d aserxinṭu n lemxaznyya di Lɛzib n Miḍar malla ɛeqqleɣ, ittca ddewla d waydud, tuɣa ittawy d Kamyun iɛemmer s zzect d waren tuɣa id isekka Umarikan i ypubbriten, ternid xafs mayen ittekkes i yewdan: Iyaẓiḍen, timellalin, ṣṣnaḍeq n lxuḍret uzid uzid, inni meṛṛa ittilin di ssuq ittekkesi t i wi yellan nnes.
Qabuyawa days i dayi iwqeɛ liṣtiḍam amezwaru akd lmexzen, days i dayi iddzen Jadarmyya mliḥ lexdenni sseɛdun yyi i lmxaznyya bac ad yyi ṣeffan, ggin yyi aɛmud n pilikulat n Westren awerni manayenni neḍren yyi di txxamt.
Arrif :
Arrif a tawmat, d wenni d buḥbel d wenni d amezruy min texsed ad dags tafed, taryazt d lallas, Netc ɣeri tnayen, Arrif d Hulanda dagsen ittakiɣ aṭṭaṣ s lwujud.
Hulanda:
Hulanda i dayi iksin ifadden terra ayi d di tudert, melli maci d nettat ɣa yili melmi dayi yetcin iktcawen, lemdeɣ dags umi qqaren tudert, lemdeɣ dags umi qqaren bnadm d min isekkwa d umi qqaren lixtilaf.
Tirelli:
Netc ttwaliɣ bla tilelli lmut ḥsen, ad nɣeɣ ixf inu wala qqimeɣ d amedlul, tilelli d bnadm, bnadm d tilelli, ur idzemmer ad yili idjen bla wennḍni, umi teḥla tudert malla bnadm ur ɣers tasɣart deg ixf nnes, bla tilelli amedyaz ur idzemmer ad ibdeɛ.
Tudert:
Tudart tettiẓiḍ malla bnadm yiweḍ ad yili d netta, ur akids ittidef ḥedd deg uxaṛṛeṣ nnes ur iqebbel ssnasel d umesmir, ad yili d irelli.
Ijjen umarir zeg umaḍal:
Dinni aṭṭaṣ, maca ad ac iniɣ (Nietzsche), lfelsafa n umartu d umesmir, kkes amersmir rr wenneḍni.
Ijjn umarir zi lmeɣrib:
Ɛebdlkrim Lxaṭibi, itteɛjib ayi dags ttefkik i leḥwayej, u zeg imezwura ittwaḥsaben ca xef Imaziɣen yennan di ssebɛinat ixess Tmaziɣt ad tettwassɣer di tmziydawin.
ijjen ussitem niɣ ictn tirja:
uṭunmya i Arrif d lehna i waydud, ur ittɣimi iseggwed ɣer legnus nneḍni ad ɣersen iḥreg
ict tawalt:
aṭṭaṣ i ntsella qqaren belli Irifeyyen ɛemmers ad ggen ca, ɛemmers ad munen, maca ur d aneɣ qqiren ca min ittwarajan zeg Irifeyyen ad ggen wala mayemmi/min xef ɣa munen, kullci s lweqt nnes , u qa nttmuna nxes niɣ ncarh, waxxa lmexzen itteg maṛṛa tizemmar ḥima ur ntegg fus deg ufus amuni maci ittas d amenni waha, amuni itegg it lweḍeɛ d lmaṣaliḥ.
Tamennawt:
D ṛṛaḥet zi bnadm aɛeffan.







