Tiɣṛi deg wamud «ajḍiḍ n ucar» n wezlawi (Saɛid Lbusklawi)


«ajḍiḍ n ucar» d ijj n wammuḍ d amaynu immarni d ɣar tsekla Tamaziɣt, ismun ca n tqessisin yura wezrawi arifi saɛid lbusklawi, iggin tizemmar nnes timeqqranin hima asenflul nnes ad iẓar tifawt n tudart.

Irur wezrawi nneɣ deg ussegwas n 1970, di dcar n imimunen id yusin di teqbict n Ayt tuzin, yeɣra di tɣerbazt n lmaṭar di Nadur, mammec isiɣa xef tɣuri nnes di Fas, iyyar n tfelsafit, rux aqqet d aselmad di tesdawit n Muḥemmed amezwaru di Wejda.

Ammud a wanitati, d amezwaru ɣar wezrawi yura s tutlayt n Tmaziɣt, Saɛid ttuɣa ixs ad issezwel adlis nnes s «tamurt n yakuc» maca ɣar umeggar ifarn as azwel n «ajḍiḍ n ucar».

Awar n (ajḍiḍ) ikessi abarru i inumak (rmɛani) izemmar ad aneɣ yini tirelli, d dcar id aneɣ id itawyen iẓewran, tamurt, dcar…

Azrawi zeg wesmuni a n sin a n iwaren, axmi yarzzu ad yeẓẓu tirelli, di tmurt yedjan d iẓewran nnes ataɣ ad terqeḥ niɣ ad tslellec taderfit (tirelli) .

Zeg ijjen uɣeẓḍis nneɣni, ifaren uzrawi i wamud nnes, «ajḍiḍ» d «ucar» ntaf qqnen ɣar yeyyar n ugama (nature) ra d awraf n wudem n udlis d ict n twlaft n ijj n dcar, mani days ntaf (tuzzeyzewt, iscra, azɣar, idurar, drus n tudrin twasseysent xf idura», manaya iticc aneɣ d ijjen uxarres d amezwaru, itejj aneɣ ad ntwara belli azrawi itɛin issawar xef ugama d iẓwran nnes.

Awru d i ma ad naǧeɣ deg ugensu (daxer) n udlis, ad naff belli tiqessisin a n saɛid msebḍant xef sin, tinni i yura deg issgusa imeggura (zi 2004 ar 2007), ticemt (majorité) nsent zzugar tent, yura tent jar Wjda d Nadur.

Tinneɣni yura tent di timidi wis 20, (jar 1991 d 1996), umi tuɣa yeqqar di Fas, tiqessisin n «asqar acemlal» d tiquḍaḍin xef tiqessisn n «umsucci».

Amawal isqeddec wezrawi yeccur s min iqqnen ɣar ugama, ddegg a n izrawyyen teqqnen ɣar tinmel tarumantikit, amawal a ɣars twasit nnes tameqqrant, jar tiqessisin n Saɛid lbusklawi amec i ɣa nḥaḍa di tqessist n «ujḍiḍ n ucar»

«a ajḍiḍ n ucar!
Tuɣa cek d reɛwin n uṣemmiḍ
Di ṣmayem iggwaren.
Isecra n ujenna ttemrawan s rebhut n jennet»   
(Asbṭar wis 28)

Xminni ntmuttuy zi tqessist ghar tenniḍen, ntaf ɛraḥar yura tent marra di tneddam, waxxa amenni daysent tifras n dcar, mani yeyma, yesseɛḍa temẓi nnes di tmedditin nnes, maca zeg ijjen uɣezḍis nneɣni, azrawi izedɣ it uxeyyeq d tfeqqeḥt ɣar mani isyura, ḥuma ad nades ujar ɣar tfeqqeḥt nni, ad as nɣar taqessist «dcar inu»

«a dcar inu
Min ismmesklen dcar inu !
Min ismmesklen ijḍaḍ n dcar inu?»
(Asbṭar wis 80)

Amaru itru xef waddad nnes, mani war iqqim itaca akd reḥmu n twiza d tumart n dcar nnes, ra d ijḍaḍ war qqimen amen iten ttuɣa:

«aṛzen wafriwen n yejḍaḍ n dcar inu
Fesyen wussan n iɣayden n dcar inu
Muden s usennan izuray n dcar inu
Kulci iqeṭṭeṣ, itwaqeṭṭeṣ di dcar inu
Kulci ibbarcen, immeskel xef wul inu»
(Asbṭar wis 80)

Azrawi mani imma iraḥ ikessi Arrif, d refwaḥ nnes, iraqqen n Arrif, ɣar sen ansa nsen ameqqran jar izran ifetter, mani id ɣa idar redcur d tneddam di tqessist n «tamurt n yakuc» s ict tɣara (style) tecna:

«a idurar n ifarni !
Mani baṭaṭa ttnanna tarenni;
Reɛwin iceṭṭeḥ di rɛenaṣar,
Tiniyba ḥettcent di reɛṛasi»
(Asbtar wiss 33)

Saɛid issudem taqessist nnes s iseqsan, war ɣar yedji tamrarut (réponse), s tmukrisin yuyren tt, maḥned ad yarwer zi rfhamet n tmsrayin imxumbren, mani tiqsessisin n lbusklawi ddakwarent d tisarrawin nnedyent imeɣrayen deg uyermam n uweḍḍar n tmukrisin nnes:

«a atarras!
Ma cekk d cekk?
Ma cekk d win?»
(Asbṭar wis 37)

Rxezrat a tafelsafit, ɣar s amcan nnes, ittxes zzays wezrawi ad issars timukrisin, ad isrur axaṛṛeṣ, ad ismaṛṛet umeɣray, ad as yarbu amnus, di tqessisin nni s yiman nnesn deg usbtar wis 36 ad as nɣar manaya.

«ma d tidet
Ad iffu rḥar tiwecca?
Ma d tidet
Ad iffu tiwecca?»

Tayri tezdeɣ buḥber wezrawi, isḥessa akids tmudjuɣ jar waḍuf d yexsan nnes, maca xminni ttiri tanyebut nnes war ttir arendad nnes, yarezzu xafs itettar ad as tewc afus nnes, am di tqessist n «wcayi d fus nnem»

«wcayi d fus nnem, a titrit n refjar!
Ad nhwa iɣezran, ad ngeɛɛed idurar»
(Asebtar 69)

Xminni itiri tggwej xafs tenni ittxes, itejjat ad iẓẓuyet rxezrat nnes, manaya ad as ɣa nɣar di tqessist n «ẓẓuyṭegh cem» asbetar wis 48

«ẓẓuyṭeɣ rexzrat nnem, s tiṭṭawin nni n ssar
ẓẓuyṭeɣ tiwalin nni, tadsa cwayt ujar»

Maca tayri lebda ɣars wudem amarẓag, taneybut war tiri ṭṭaf i wenni ittxesn, ameggaru ya itteg tarezzut nnes, ataɣ ad tyaf, ad ɣars tedwer tumart nni, ad yaca akd uɣezdis nnes yecnan zi tmexsa, axmi di tqessist n «dwl d ɣari dwl d»

«arezzuɣ xafm di tarezzut
Sseqsiɣ xafm iseqsan
Ma war d am tifeɣ tanfust»
(Asbtar 55)

Tarezzut itiri ɣars umeggaru, maca ttili d ict, taggara (la fin) ɣar wezrawi nneɣ netḥaḍa days aṭṭaṣ n tetrajidit xminni itiri wezrawi itwara timexsa nnes, maca war ɣars tizemmar ad ɣars iṣwiẓẓeḍ, ad as nɣar taqessist a deg usebtar 54.

«mammec ɣa ggeɣ ad zvwiɣ iɣzar nnem weḥdi?
Aysum iwḍa xef ifassen aḥemmul nnem itawi»
(Asbtar 54)

Tetrajidit iftel wezrawi nneɣ, tidet tɣeṭṭer ifadden tsemketta aneɣ s tenfas n itwassnen deg umaḍal netḥaḍa amyey n isli d tselit, ttic d zzays tmajut n tenfust n rbaz n arrif (xzar Andich idir, aghemmis n Tawiza, uṭṭun 147, juillet 2009).

Xminni tayri tyura s tayri s unuri, ad as nɣar di tqessist n «arzfeɣ d ɣar umḍel nnem»

«xaṛṛṣeɣ
Xaṛṛṣeɣ ad ɣzeɣ,
Xaṛṛṣegh ad ɣzeɣ amḍel inu tama nnem
Ad mteɣ ura d nnec ḥuma ad ddareɣ akidem
Ḥuma ad ddareɣ akidem …»
(Asbtar wis 68)

Azrawi aked uyenni yarezzu ad issiweḍ iraɣan, niɣ tibratin nnes minzi mkur azrawi d tɣawsa nnes, saɛid netta zeg izraweyen ɣar yedja abarru n tebratin am axmi itxes ad issiɣ fus nes i ifassen n imeɛḍar ammu ntaf di tqessist n «amɛḍur»

«a ameɛḍur n tfuct iɣelyen
Tudart nnec d ajḍiḍ war iṭṭawen
D tabrat iqqarsen»
(Asbtar wis 43)

Mammec itbedda ura akd timɣarin

«sijj d ad tẓard azmez mammec 
ismsekel tafart
Ssij d ad tɣard , tirelli d azyen zi tudart
Ssij d ict n twala d tadbirt, ict twala d tamɣart»
(Asbtar wis 75)

Ura d tabrat n imezwura, yarezzu ad tiṣṣiweḍ i wmeɣray maḥned amezruy nneɣ ad as arren taynit, ad as ɛawden tira zeg umaynu, ad farnen zeg ixarriqen i days amec i ɣa nɣar di tqessist n «tabrat imezwura»

«tabrat imezwura a lallas n tebratin!!
Cemm d reɛwin n unebdu d rɛenaṣar n taliwin!
Cemm d tiggezt yarcmen di taynirt n tmaziɣin !»
(Asbtar wis 53)

Azrawi zeg wamud nnes amaynu, yiwid akids riqqi ntaca akids s taẓyuḍi n tutlayt, neṭṭaw aked ufarg n ijḍaḍ nnes, ntmetta akids, itejj aneɣ d ad nerqeḥ d aɣemmuy, s uya nessitim zi saɛid lbusklawi ad anɣ isqas zi twarat ɣar tenneɣni s tqessisin nnes timaynutin, minzi saɛid xminni itari, war yedji itari zi teɣmart nni wa waryaz izzuyten dcar nnes waha, maca ittri zeg utarras nni afaylasuf itejjan tutlyat tamaziɣt amecnaw ijjen warcti ni i zi izemmar ad zzays igg min ixes.