Asneflul d tutlayt n tmaziɣt


Tutlayt n tmaziɣt am nettat am tutlayin marra. Nzemmar ad zzay s nari, ad zzay s nessermed, ad t nesɣar, ad zzay s nxarreṣ. Maɣar uhu ad zzay s nesneflulla (créer) di marra izuray n tsekla (littérature).

Deg isseggussa ya imeggura, temmutti  tutlayt n tmaziɣt zi  yirsawen d tmenna waha ɣar min yedjan yetwari. Tudef iyyar n tira. Tuɣa nennum i rebda ntesra i tenfust, i temcahut, i yizri, i ymedyaten, i tirizi x yirsawen n yewdan nneɣ imusnawen d tmusnawin, icannayen d tcannayin n zman nni nsen d nitni i ɣr yeddakkûr ḥeṭṭu  d tasyumi d uṣiweḍ n tutlayt n tmaziɣt ar ami teqqim temsaɣa zi zman ɣar wenneḍni. Arni ɣar s tutlayt a s yixf nnes ɣar s tazmirt i zi ɣ ad temcubbec, ɣ ad temmuɣzer x uraq nnes ak marra tutlayin i xaf s d yudfen zi marra tiɣemmar. Ura d tenni n usammar ra d tenni d yeẓwan ajemmaḍ i waman.

Maca amutti nni tegga tmaziɣt zeg ires ɣar tira d uzemmem n tirizi s marra min yesmun usemqar a d timesrayin n zic ticti d icten, akid s ruren d imariren d yezraweyyen d icannayen: ca ytari x wakal, ca ytari x umezruy, ca x min yedjan n usermed am tjarrumt, am taseftit tasenselkint am tmesrent d usuɣel nnes. Yenneḍni teggen isneflulen di tɣawsiwin n usefru d tenfust, ad beddeɣ ɣar tneggarut a, d nettat d tamesract n tenfust:

Tanfust taquḍat niɣ d ungal di tsekla tamaziɣt ɛad war ɣar s bu ca n iɛurrac n yeḍriṣen s waṭṭas. Maca dinni ca n idellisen n imariren ra zeg uɣezdis n Arrif ra zi Sus ra zeg Laṭlaṣ. Arni ɣar manaya min yetwafsaren x wudmawen n yeɣmisen d tesɣunin. Marra manaya d ij n wagra yekka d zeg usneflul n ayt bab n tira, ayt bab n wemnus yecsin x weɛrur nsen amnus n tussna d weydud d yemxumbar nnes. Da ad smectiɣ ict n taɣit x tenfust n tmaziɣt zeg utecma tneɣ Fatima Buziyan tazrawect itarin s taɛrabt deg ij n wemsawar ak "arradyu" n tmaziɣt di yarbaṭ deg useddi issewjad Mass Ɛali Azeḥḥaf umi qqaren "Tusna s iẓewran nnes". Yuss d deg wawar nnes: "Aqa ɣriɣ marra min d itefɣen s tmaziɣt u ḍeffareɣ marra min itwafsaren deg iɣmisen n tsekka; ufiɣ imaziɣen war ɣar sen bu wesneflul di tenfust taquḍaṭ u war zemmaren ad ɣar s awḍen s tmaziɣt".

Axmi twara nettat belli s tutlayin n umaḍal i yedja wesneflul waha, tutlayt n tmaziɣt nettat war tedji n wesneflul u imaziɣen marra war zemmaren ad sneflullan s yires nsen. Necc war ssineɣ min xaf s ɣ ad iniɣ? Ma d ririwet  d raggʷaj n tussna i d as isɣaren marra taɣit a d wawaren a i tenna di tesɣart n tutlayt n tmaziɣt niɣ d megal (contre) n tmesrayin a i t issiwḍen ad tini min tenna? Arni ɣar manaya nettat d tamaziɣt tessawar s tmaziɣt ɣar imesḥessan d imaziɣen waxxa ttari s taɛrabt. Ɣar umeggar n useddi tenna: "Necc war ssineɣ ad ariɣ ura d sin n tiwinas (phrases) s tmaziɣt, waxxa ggiɣ tizemmar inu, maɣar yeqseḥ s waṭṭaṣ tira s tmaziɣt".

Da, necc tafeɣ utecma tneɣ Fatima Buziyyan tarra xef yixf nnes s yixf nnes rami d temra tizemmar nnes d tmesna nnes i yiyyar n tmaziɣt am yicten n tutlayt n tira n usnefluli marra izuray, mɣar wenni yexsen itbedda zzat i tutlayt d aqubbani n uɛeqqa nnes d marra min d zzay s inettan d amaynu. U tutlayt n tmaziɣt, necc twariɣ t d ict n tara ɛemmars ad tazeɣ, marra taymen d zzay s, sessen, nettat tarenni tbarjujjuy d tedduqquz d d aman, d awaren izdigen triqriqen.

Necc war djiɣ ca mgal i tira d usneflul s tutlayin n umaḍal qaɛ, maca taɣit axmi ɣ ad naɣ ad esseqdac tawengint nneɣ zzat ma ad naɣ x yict n tutlayt, ad newḍa di texceft n wawaren i d neqqar di tesɣart n iyduden. U mara nuss d ad nessefsi asemqar n "tutlayt n tmaziɣt", ntaf it ismuna marra tamezɣa d imaziɣen n umaḍal, xelli d irifeyyen waha